Eindexamen biologie vwo 2001, tijdvak 1 (oude stijl)

Is de osmotische waarde op plaats p lager dan, gelijk aan of hoger dan die op plaats q? En is de osmotische waarde op plaats p lager dan, gelijk aan of hoger dan die op plaats r? In een experiment heeft een onderzoeker de fotosynthese van een plant gemeten onder verschillende omstandigheden, waarbij hij verlichtingssterkte, temperatuur of CO 2 - concentratie kon variëren. Zijn resultaten zijn weergegeven in het diagram van afbeelding 2. Aangenomen wordt dat de intensiteit van de dissimilatie niet wordt beïnvloed door de verlichtingssterkte. afbeelding 2 (mgCO bron:A. Quispel en D. Stegwee, red., Plantenfysiologie, Utrecht/Antwerpen, 1983, 249 Uit deze gegevens is af te leiden welke factoren beperkend voor de fotosynthese kunnen zijn. In tabel 1 zijn de gegevens van vier situaties uit afbeelding 2 genoemd. tabel 1 !

Een leerlinge doet experimenten met haverkiemplantjes die ze in het donker opkweekt. Vervolgens belicht ze de kiemplantjes van één kant. Ze neemt waar dat ze naar het licht toe groeien.Ter verklaring van deze waarneming stelt ze de volgende hypothese op: ’licht remt groei bij haverkiemplantjes’. Ze doet dan het volgende experiment. Ze bestrijkt één zijde van haverkiemplantjes met voor licht ondoorlaatbare zwarte inkt (zie afbeelding 3). Ze belicht de op deze wijze behandelde kiemplantjes van één kant. De pijl geeft aan uit welke richting het licht op de kiemplantjes valt. afbeelding 3 A A bron: M.K. Sands, Problems in plant physiology, London, 1983, 60 In afbeelding 4 zijn met de pijlen 1, 2, 3, 4, 5 en 6 mogelijke groeirichtingen van het topje van het haverkiemplantje aangegeven. afbeelding 4

Leg uit – met behulp van de stikstofkringloop – op welke wijze een daling van de grondwaterstand kan leiden tot een verhoogde vorming van nitraat in de bodem. tekst 1 ! bewerkt naar: Rolf Roos & Volkert Vintges, red., Het milieu van de natuur. Herkennen van verzuring, vermesting en verdroging in de natuur, Utrecht, 1991, 50-60 Acht mogelijke gebeurtenissen in landbouwgebieden zijn: 1 meer sulfaat en meer fosfaat worden gebonden; 2 minder sulfaat en minder fosfaat worden gebonden; 3 afname van de hoeveelheid algen en andere ’snelle’ groeiers in slootwater; 4 toename van de hoeveelheid algen en andere ’snelle’ groeiers in slootwater; 5 afname van sulfaat- en fosfaatconcentratie in slootwater; 6 toename van sulfaat- en fosfaatconcentratie in slootwater; 7 afname van de hoeveelheid plantaardig dood organisch materiaal; 8 toename van de hoeveelheid plantaardig dood organisch materiaal. De vraag is wat er volgens de gegevens in tekst 1 gebeurt vanaf het moment dat men rivierwater heeft ingelaten en dit water is doorgedrongen tot het grondwater, tot er sprake is van snellere verlanding van sloten.

Het kappen van bossen kan in bepaalde situaties leiden tot de vorming van veen.Veen bestaat uit gedeeltelijk omgezet plantaardig materiaal . Veenvorming vindt meer plaats op vlakke bodems dan op steile hellingen. In de schema’s van afbeelding 5 is een deel van de kringloop van water (en waterdamp) weergegeven in een bos op een vlakke bodem en in een bos op een hellende bodem. Tevens is weergegeven hoe deze delen van kringlopen zijn veranderd na het kappen van de bossen. In deze schema’s geeft de dikte van de pijlen de relatieve hoeveelheid water weer. afbeelding 5 Legenda: 1 verdamping vanuit bomen, verdamping vanaf het bodemoppervlak en verdamping uit de bodem 2 verdamping in de lucht 3 verdamping van water dat op bomen, takken en bladeren ligt 4 verdamping vanaf het bodemoppervlak en verdamping uit de bodem 5 wegstromend water 6 doordringen van water in de bodem ondoordringbare laag

Afbeelding 6 geeft schematisch de productie van een loofbos in gematigde delen van Europa weer. Met productie wordt in afbeelding 6 de hoeveelheid geproduceerde stof (in kg droge massa per hectare per jaar) bedoeld. De omvang van deze productie is in afbeelding 6 met getallen aangegeven. afbeelding 6 bron: O.W.Archibold, Ecology of world vegetation, London etc., 1995, 191

Hoe groot is de kans dat dit kind die bepaalde vorm van kleurenblindheid heeft? A 0 B 1/196 C 1/49 D 1/28 E 1/14 F 1/4 In afbeelding 11 is de stamboom van een familie gegeven waarin de ziekte agammaglobulinemie voorkomt. Lijders aan deze erfelijke ziekte zijn verhoogd vatbaar voor infecties. afbeelding 11 Aangenomen mag worden dat er geen mutatie of crossing-over heeft plaatsgevonden.

Is het gen dat deze ziekte veroorzaakt dominant of recessief of is dat uit deze stamboom niet af te leiden? En is het gen X-chromosomaal of niet X-chromosomaal of is dat uit deze stamboom niet af te leiden? Er zijn kinderen, de ’snotteraars’, die vaak last hebben van infecties van de bovenste luchtwegen. Deze infecties worden veroorzaakt door ziekteverwekkende bacteriën (pneumokokken). De gevoeligheid voor deze infectie hangt samen met de aard van de receptor, de Fc-receptor, op de macrofagen die het kind vormt.Van deze receptor bestaan twee varianten: op plaats 131 van het receptoreiwitmolecuul kan zich het aminozuur histidine (H131) of het aminozuur arginine (R131) bevinden. Het receptoreiwit H131 wordt gevormd als het gen E H in de cellen aanwezig is. In aanwezigheid van het gen E R wordt het receptoreiwit R131 gevormd. Beide genen komen tegelijkertijd tot expressie. Van een groep snotteraars en van een populatie waarvan deze groep deel uitmaakt, werd het genotype voor deze receptoreiwitten bepaald. De resultaten zijn weergegeven in tabel 2. Deze populatie voldoet niet aan de Hardy-Weinberg regel. Uit tabel 2 blijkt dat het optreden van de infecties bij snotteraars samenhangt met het genotype.

Welk van de receptoreiwitten H131 en R131 geeft de meeste bescherming tegen een pneumokokkeninfectie? En welk van de genotypen E H E H , E H E R en E R E R moet een kind hebben om macrofagen met Fc-receptoren te kunnen produceren die de meeste bescherming bieden? receptoreiwit genotype A H131 E H E H B H131 E H E R C H131 E R E R D R131 E H E H E R131 E H E R F R131 E R E R In een bepaalde populatie komen bij 84% van de individuen met de bloedgroepantigenen A en/of B deze antigenen ook voor in het speeksel. Men noemt deze mensen ’secretors’. Bij 16% van de individuen met de bloedgroepantigenen A en/of B komen die antigenen niet in het speeksel voor. Men noemt deze mensen ’non-secretors’. Het secretorgen (E) is dominant over het non-secretorgen (e). E en e zijn niet X-chromosomaal en erven onafhankelijk van de AB0-bloedgroepgenen over. Op deze populatie is de Hardy-Weinberg regel van toepassing. De verdeling van de bloedgroepen in deze populatie is gegeven in tabel 3.Tevens is vermeld door welk genotype de bloedgroep bepaald wordt. tabel 3 *# , 1 20 4 ! 14 ! ! 2 In een gezin hebben de vader en de moeder bloedgroep AB. Ze zijn beiden secretor. Zij krijgen samen een kind.

Welke van deze beweringen is of welke zijn juist? A geen van beide beweringen B alleen bewering 1 C alleen bewering 2 D beide beweringen In afbeelding 13 is bij dezelfde vergroting de dwarsdoorsnede van de slagader op plaats R in diagram 1 op twee opeenvolgende tijdstippen schematisch weergegeven. Eén van de doorsneden komt overeen met de situatie waarin druk P van diagram 2 (afbeelding 12) heerst. doorsnede 1 doorsnede 2

Op de horizontale as in diagram 1 zijn de plaatsen O, R en S aangegeven. De bloeddruk bij S is lager dan die bij R. Hierover worden twee beweringen gedaan: 1 De bloeddruk bij S is lager dan die bij R, doordat op plaats S de totale oppervlakte van de doorsneden van de slagaders in de grote bloedsomloop kleiner is dan die op plaats R. 2 De bloeddruk bij S is lager dan die bij R, doordat de weerstand in het traject O – S groter is dan die in het traject O – R.

Zijn in een secundaire oöcyt in het stadium zoals dat in afbeelding 19 is weergegeven, na kleuring chromosomen zichtbaar? Verklaar je antwoord. Als een ICSI-behandeling levensvatbare embryo’s oplevert, worden er – net als bij andere vormen van ’in-vitrofertilisatie’ – enkele in de baarmoeder geplaatst. Dit gebeurt meestal met embryo’s in een vier- tot achtcellig stadium. Een studente noemt vier criteria waarop – voorafgaande aan de implantatie – de levensvatbaarheid van een embryo zou kunnen worden vastgesteld: 1 de aanwezigheid van delende kernen; 2 de beweeglijkheid van het embryo; 3 de grootte van de cellen; 4 het aantal mitochondriën per cel.

In afbeelding 21 is het verloop van het aantal primaire oöcyten gegeven. Deze oöcyten ontwikkelen zich in het embryo. Op een leeftijd van 50 jaar zijn geen primarie oöcyten meer aanwezig. afbeelding 21 bron: M.A.Tribe & M.R. Eraut, Basic Biology Course, Unit 4, Communication between cells, Book 11, Hormones, Cambridge etc., 1979, 158 Over de oorzaak waardoor het aantal primaire oöcyten in de tweede helft van de embryonale ontwikkeling afneemt, worden twee beweringen gedaan: 1 het aantal neemt af doordat primaire oöcyten zich ontwikkelen tot secundaire oöcyten, 2 het aantal neemt af doordat primaire oöcyten samensmelten tot oögoniën.

Welke van deze beweringen is of welke zijn juist? A geen van beide beweringen B alleen bewering 1 C alleen bewering 2 D beide beweringen Bij een bepaalde vrouw vond haar eerste menstruatie plaats op de leeftijd van dertien jaar en vier maanden.Toen zij 52 jaar en zes maanden was, had zij haar laatste menstruatie. In geval van ongestoorde menstruatiecycli zouden bij haar ongeveer 500 eicellen zijn gerijpt. In werkelijkheid blijkt dit aantal kleiner te zijn, doordat niet al haar cycli ongestoord zijn.