bronnen

Eindexamen biologie vwo 2001, tijdvak 2 (oude stijl)

bij dit examen

Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde organismen.

opgave 1Het Amazonegebied

In afbeelding 1 is een doorsnede van een landschap getekend. Het is een schematische
weergave van een gebied gelegen aan de rivier de Rio Negro in het Amazonegebied.
In afbeelding 1 zijn de verschillende grondsoorten en de begroeiing van dit gebied
aangegeven.
figuur bij de opgave
bron: C.F. Jordan, An Amazonian Rain Forest. The Structure and Function of a Nutrient
Stressed Ecosystem and the Impact of Slash-and-Burn Agriculture, Parijs, 1989, 11
In het regenwoud wortelen de bomen ondiep. Een groot deel van de boomwortels bevindt
zich in de dunne strooisellaag. Ter verklaring hiervan worden de volgende beweringen
gedaan:
1 in de strooisellaag zijn per cm3 meer voedingszouten aanwezig dan in onderliggende
lagen;
2 in de strooisellaag vindt mineralisatie minder snel plaats dan in onderliggende lagen.
12p
Welke van deze beweringen vormt of welke vormen een verklaring voor het ondiep
wortelen van de bomen?
A geen van beide beweringen
B alleen bewering 1
C alleen bewering 2
D beide beweringen
Bomen in het moerasbos hebben behalve gewone wortels ook bovengrondse luchtwortels.
Stoffen die in planten voorkomen, zijn onder andere glucose, koolstofdioxide, nitraat,
water en zuurstof.
21p
Welke van deze stoffen nemen de bomen ’s nachts vooral met deze luchtwortels op?

opgave 2Energie

In afbeelding 2 zijn de assimilatie-efficiëntie (A/I) en de productiviteits-efficiëntie (P/A)
van twee groepen zoogdieren in een graslandecosysteem schematisch weergegeven.
afbeelding 2
figuur bij de opgave
A = hoeveelheid energie in organische stof die via de darm wordt geresorbeerd en in het
bloed opgenomen
F = verlies van energie door ontlasting
I = hoeveelheid energie in organische stof die wordt gegeten
P = productiviteit
R = energieverlies door dissimilatie
De assimilatie-efficiëntie (A/I) is bij de planteneters kleiner dan bij de vleeseters (zie
afbeelding 2). Als verklaring hiervoor worden de volgende beweringen gedaan.
1 Per gewichtseenheid bevat plantaardig voedsel in verhouding meer water dan dierlijk
voedsel, waardoor planteneters minder kunnen assimileren.
2 Per gewichtseenheid bevat plantaardig voedsel meer onverteerbare delen dan dierlijk
voedsel; hierdoor levert plantaardig voedsel per gewichtseenheid minder organische stof
voor de assimilatie dan dierlijk voedsel.
32p
Welke van deze beweringen geeft of welke geven een juiste verklaring voor het verschil in
assimilatie-efficiëntie?
A geen van beide beweringen
B alleen bewering 1
C alleen bewering 2
D beide beweringen
42p
Bereken voor de groep planteneters P in joules als I een energie-inhoud heeft van
100 joules.
In de landbouw wordt het begrip energieratio gehanteerd. Onder de energieratio van een
voedingsproduct wordt verstaan: de hoeveelheid energie die uit dat product gehaald kan
worden (per hectare), gedeeld door de hoeveelheid energie die (per hectare) moet
worden geïnvesteerd om dit voedingsgewas te verbouwen en te verwerken.
Cassave is een plant die veel in Afrika wordt verbouwd. De wortel levert zetmeel dat
wordt gebruikt voor de bereiding van cassavebrood.
De energieratio van zetmeel uit cassave bedraagt ongeveer 70.
De energieratio van suiker uit suikerbieten in West-Europa is ongeveer 0,7.
52p
Noem twee oorzaken waardoor de energieratio van zetmeel uit cassave hoger is dan die
van suiker uit suikerbieten.
Suikerbieten worden in monoculturen op grote akkers verbouwd. In het algemeen hebben
monoculturen een aantal nadelen die onder meer worden veroorzaakt door abiotische
factoren. Een aantal abiotische factoren is: temperatuur, water, licht, bodem, wind en lucht.
61p
Noem een maatregel die mensen – in verband met verbouwen van suikerbieten – kunnen
nemen, om de nadelige invloed van één van deze abiotische factoren tot een minimum te
beperken.
72p
Noem één biotische factor die nadelig kan zijn bij het verbouwen van suikerbieten in
monocultuur.
En noem een maatregel die mensen kunnen nemen om dit nadeel tot een minimum te
beperken.

opgave 3Zoetwaterecosystemen

Sinds het begin van de twintigste eeuw vindt in Nederland eutrofiëring van de
zoetwaterecosystemen plaats. Een belangrijke oorzaak daarvan is de toenemende
concentratie fosfaat in het oppervlaktewater. Aanvankelijk namen de groenwieren sterk
toe en vervolgens ontstond een competitie tussen groenwieren en blauwwieren
(= cyanobacteriën). Daarna namen de blauwwieren de plaats in van de groenwieren.
Over deze ontwikkeling worden de volgende beweringen met betrekking tot de factor
licht gedaan:
1 licht werd voor groenwieren een beperkende factor,
2 licht was voor blauwwieren een beperkende factor,
3 groenwieren kunnen bij lage lichtintensiteit sneller groeien dan blauwwieren,
4 blauwwieren kunnen bij lage lichtintensiteit sneller groeien dan groenwieren.
De lichtintensiteit in de natuurlijke omgeving in Nederland overschrijdt niet de
tolerantiegrens voor licht van groenwieren en van blauwwieren.
82p
Welke van deze beweringen geven een verklaring voor de hierboven beschreven toename
van blauwwieren in deze ecosystemen?
In plassen in Nederland kunnen onder meer de volgende soorten vissen aanwezig zijn:
witvis, brasem, snoek en snoekbaars. Over deze vissen wordt het volgende gegeven:
• Witvis en brasem zijn planktoneters.
• Snoek is een predator van brasem en witvis.
• Snoekbaars is een predator van witvis.
• In de habitat van de snoek komen veel grote waterplanten voor.
• De habitat van snoek en snoekbaars verschillen.
In geëutrofieerde meren zoals de Loosdrechtse plassen bevinden zich op de bodem
nauwelijks grote waterplanten. 70-80% van de visstand in deze plassen bestaat uit
brasem.
93p
Leg met behulp van alle bovenstaande gegevens uit waardoor brasem de belangrijkste
vissoort in deze plassen is geworden.

opgave 4Erfelijke informatie

In 1968 ontvingen de onderzoekers Marshall Nirenberg en Gobind Khorana de Nobelprijs
voor hun werk over mRNA en de eiwitsynthese. In hun experimenten gebruikten zij
onder andere mRNA dat langs kunstmatige weg was gevormd en dat uitsluitend was
samengesteld uit afwisselend uracil- en cytosine-nucleotiden (poly[UC]n). Dit mRNA
werd toegevoegd aan een celextract waarin translatie mogelijk was. Het polypeptide dat
in dit mengsel werd geproduceerd, bestond uit slechts twee verschillende aminozuren die
elkaar telkens afwisselden.
102p
Welke aminozuren zijn dit geweest?
A arginine en glutaminezuur
B arginine en leucine
C glutaminezuur en lysine
D leucine en serine
E lysine en serine
Behalve poly[UC]n zijn in het celextract andere stoffen aanwezig geweest.
112p
Zijn in dit celextract zeker ATP, DNA, tRNA en/of ribosomen aanwezig geweest?
A ATP, DNA en ribosomen
B ATP, DNA en tRNA
C ATP, ribosomen en tRNA
D DNA, ribosomen en tRNA

opgave 5Spierdystrofie

De zogenoemde spierdystrofie van Duchenne is een ernstige erfelijke aandoening –
berustend op één gen – die meestal alleen bij jongens voorkomt. Afbeelding 3 geeft een
stamboom van een familie waarin deze vorm van spierdystrofie voorkomt.
Aangenomen wordt dat geen mutatie en geen crossing-over plaatsvinden.
afbeelding 3
I Legenda: vrouw 1 2 man II man met spierdystrofie 1 2 3 4 5 6 7 III 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10
122p
Is het gen dat deze vorm van spierdystrofie veroorzaakt, dominant of recessief of is dat
uit deze stamboom niet te bepalen?
Leg je antwoord uit met behulp van de stamboom in afbeelding 3.
131p
Waardoor komt spierdystrofie van Duchenne meestal alleen bij jongens voor?
In afbeelding 4 is de stamboom gegeven van een andere familie waarin spierdystrofie van
Duchenne voorkomt. Bij onderzoek (genetische screening) van de personen I-1 en I-2 is
het gen voor spierdystrofie niet aangetroffen in de onderzochte bloedstamcellen.
afbeelding 4
I 1 2 II 1 2 3 4 III 1 2 3 4
Legenda: vrouw man man met spierdystrofie
bron: J.C. Pronk e.a., Medische genetica, Utrecht, 1994, 101
De vrouwen II-2 en II-3 hebben ieder een zoon met deze ziekte. Naar aanleiding hiervan
worden de volgende beweringen gedaan.
1 Bij de vorming van de eicellen van vrouw I-1 is een chromosoommutatie opgetreden.
2 Bij de vorming van de eicellen van vrouw I-1 is in de meiose-II een genmutatie
opgetreden.
3 Bij vrouw I-1 is in de cellijn waaruit de eicellen zijn ontstaan, in een vroeg stadium een
mutatie opgetreden.
4 Bij vrouw I-1 zijn eicellen met het afwijkende gen ontstaan na crossing-over in de
meiose-I.
142p
Welke van deze beweringen geeft de beste verklaring voor de stamboom in afbeelding 4?
A bewering 1
B bewering 2
C bewering 3
D bewering 4

opgave 6Populatiegenetica

Konijnen met een dominant gen K zijn in staat de gele kleurstof (xanthofyl-pigment) uit
planten om te zetten. Konijnen met genotype kk zijn niet in staat tot deze omzetting. Het
gevolg daarvan is dat de gele kleurstof in het vetweefsel wordt opgeslagen, waardoor dit
weefsel een gele kleur krijgt. Het vetweefsel van konijnen met een dominant gen K is wit.
Een heterozygoot mannetjeskonijn paart met een vrouwtje uit dezelfde populatie dat wit
vet heeft. De frequentie van het gen K in deze populatie konijnen is al generaties lang 2/3.
154p
Bereken de kans dat het eerstgeboren jong van deze konijnen geel vetweefsel heeft.

opgave 7Celcyclus

In afbeelding 5 is schematisch het verloop van de celcyclus weergegeven. De buitenste
ring geeft de verschillende stadia van de celcyclus aan, de binnenste ring laat zien hoe de
cyclus gereguleerd wordt.
afbeelding 5
0 G M P 1 3 2 G2 G1 P 5 4 S
Legenda: mitose-eiwitten cycline, een eiwit P fosfaatgroepen protease
1 = de cel bereidt zich voor op mitose bij aanwezigheid van een complex dat bestaat uit
’mitose-eiwit’, cycline en fosfaatgroepen
2 = het enzym protease hecht zich aan het eiwit cycline
3 = het complex valt uiteen: de binding tussen cycline en de ’mitose-eiwitten’ wordt
verbroken, de ’mitose-eiwitten’ verliezen hun fosfaatgroepen en cycline wordt afgebroken; de
cel komt dan in de G1 of in de G0 fase
4 = in de loop van de celcyclus wordt cycline opnieuw gesynthetiseerd
5 = cycline bindt zich aan de ’mitose-eiwitten’ die op hun beurt fosfaatgroepen binden; als het
complex weer in voldoende concentratie aanwezig is, ondergaat de cel een volgende mitose
bewerkt naar: H. Varmus & R.A. Weinberg, Genes and the biology of cancer, Scientific
American Library, New York, 1993, 17
Op grond van de kennis over de regulatie van de celcyclus bestaat een theorie die stelt
dat de cel zich in twee situaties kan bevinden: de cel ondergaat mitose of hij ondergaat
geen mitose. Het ‘aan’ of ’uit’ staan van de M-fase is volgens deze theorie afhankelijk van
de hoeveelheid gebonden fosfaatgroepen aan de ’mitose-eiwitten’.
In afbeelding 6 is de hoeveelheid fosfaatgroepbindingen aan de ’mitose-eiwitten’ uitgezet
tegen de tijd. De tijd is verdeeld in vijf perioden P, Q, R, S en T.
afbeelding 6
P R S T fosfaatgroep- verbindingen aan mitose-eiwitten tijd
bron: B. Alberts e.a., Molecular biology of the cell, New York & London, 1989, 778
162p
Met welke fasen of een deel daarvan uit afbeelding 5 komt periode Q uit afbeelding 6
overeen?
A met de G1- en S-fase
B met de G2- en M-fase
C met de M- en G1-fase
D met de S- en G2-fase
In afbeelding 7 is schematisch een dierlijke cel in een bepaald delingsstadium getekend.
afbeelding 7
figuur bij de opgave
bron: W.T. Keeton & J.L. Gould, Biological Science, New York/London, 1986, 623
172p
In welke van de perioden uit afbeelding 6 kan de cel in het in afbeelding 7 weergegeven
stadium worden aangetroffen?
A alleen in periode R
B alleen in de perioden Q en S
C alleen in de perioden P, R en T
D in alle aangegeven perioden
Cellen kunnen gedurende lange tijd in een rusttoestand verkeren. De cel heeft zich dan
(tijdelijk) onttrokken aan de celcyclus. In afbeelding 5 is deze rusttoestand weergegeven
als de G0-fase.
In afbeelding 8 zijn twee processen (1 en 2) schematisch weergegeven.
afbeelding 8
figuur bij de opgave
bron: F. Gehendges, Kopieratlas Biologie Menschenkunde, Humangenetik, Keulen, 1987,
H35, H36
182p
Vindt proces 1 plaats in de kern van een cel die zich in de G0-fase bevindt?
Verklaar je antwoord.
En vindt proces 2 plaats in de kern van een cel die zich in de G0-fase bevindt?
Verklaar je antwoord.

opgave 8Een retrovirus

In afbeelding 9 is de vermeerdering van een retrovirus weergegeven.
afbeelding 9
figuur bij de opgave
Legenda:
1 opname van retrovirus met RNA en reverse-transcriptase in de gastheercel;
2 in de cel worden het viraal-RNA en het reverse-transcriptase uit het retrovirus vrijgemaakt;
3 met behulp van het enzym reverse-transcriptase wordt van het viraal-RNA een
complementaire DNA-streng gemaakt;
4 enkelstrengs DNA wordt dubbelstrengs DNA;
5 inbouw van viraal-DNA (= provirus) in het DNA van de gastheercel;
6 vorming van viraal-RNA en mRNA moleculen;
7 samenstellen van nieuwe retrovirussen met eiwitmantel;
8 nieuw retrovirus wordt ingesloten in een stukje celmembraan van de gastheercel en nieuw
retrovirus wordt afgesnoerd.
De buitenzijde van een retrovirus wordt gevormd door een deel van het celmembraan
van de cel waarin hij zich heeft vermeerderd. Retrovirussen parasiteren dikwijls op één
bepaald type gastheercel. In het celmembraan van een gastheercel zijn de volgende
stoffen aanwezig: cholesterol, fosfolipiden, glycolipiden en glycoproteïnen.
192p
Aan welke van deze stoffen in het celmembraan herkent een retrovirus de gastheercel?
A aan cholesterol
B aan fosfolipiden
C aan glycolipiden
D aan glycoproteïnen
Nadat een retrovirus de gastheercel heeft geïnfecteerd, worden in deze cel nieuwe
virussen gevormd. Daarbij gebeurt het regelmatig dat een stukje mRNA van de
gastheercel in het RNA van het nieuw gevormde virus wordt ingevoegd. Dit nieuwe virus
infecteert een nieuwe gastheercel. Over het effect van het invoegen van mRNA van de
gastheercel in het RNA van het virus worden twee beweringen gedaan:
1 hierdoor muteert het DNA van de oude gastheercel;
2 hierdoor produceert de nieuwe gastheercel een gemuteerd retrovirus.
202p
Welke van deze beweringen is of welke zijn juist?
A geen van beide beweringen
B alleen bewering 1
C alleen bewering 2
D beide beweringen

opgave 9Glucose en insuline

Een cel in de alvleesklier, een cel in de lever en een cel in het onderhuidse vetweefsel
worden bestudeerd.
211p
Welke van deze cellen kan of welke kunnen glucose opnemen?
Vroeger werd insuline verkregen uit alvleesklieren van varkens en runderen. Bij de
winning van insuline uit deze klieren moest men rekening houden met de aanwezigheid
van eiwitverterende enzymen in de alvleesklier.
Vier stukken van de alvleesklier van één varken werden als volgt behandeld:
• het alvleesklierweefsel werd gemengd met een zuur tot een pH van 4 (preparaat 1),
• het alvleesklierweefsel werd gemengd met een zoutoplossing met dezelfde osmotische
waarde als de cellen van het weefsel (preparaat 2),
• het alvleesklierweefsel werd gemengd met een glucoseoplossing met dezelfde osmotische
waarde als de cellen van het weefsel (preparaat 3),
• het alvleesklierweefsel werd verhit tot 100 ºC (preparaat 4).
222p
Uit welk van deze vier preparaten verkreeg men de grootste hoeveelheid werkzaam
insuline per cm3?
A uit preparaat 1
B uit preparaat 2
C uit preparaat 3
D uit preparaat 4
Suikerziekte (= diabetes mellitus) kan ontstaan als gevolg van verschillende oorzaken. Bij
een bepaalde vorm van suikerziekte is de opname van glucose door de cellen verminderd.
Bij deze vorm van suikerziekte zijn er te weinig insulinereceptoren of vertonen de
receptoren te weinig affiniteit tot insuline. De productie van insuline zelf is niet gestoord.
Over de situatie bij onbehandelde patiënten met deze vorm van suikerziekte worden drie
beweringen gedaan.
1 In cellen van deze patiënten worden bij inspanning meer vetten gedissimileerd dan in
cellen van gezonde personen.
2 In het spierweefsel van deze patiënten is de synthese van glycogeen groter dan bij
gezonde personen.
3 Deze patiënten hebben na een maaltijd een hogere concentratie glucose in de
voorurine dan gezonde personen.
232p
Welke van deze beweringen is of welke zijn juist?
A alleen bewering 1
B alleen bewering 2
C alleen bewering 3
D de beweringen 1 en 2
E de beweringen 1 en 3
F de beweringen 2 en 3
Een nieuw middel bij de behandeling van deze vorm van suikerziekte is een kunstmatig
geproduceerde suiker: acarbose, dat niet wordt geresorbeerd. Acarbose bezet de
glucosereceptoren van de epitheelcellen van het verteringskanaal. De resorptie van
glucose uit het verteringskanaal wordt daardoor verminderd.
242p
Wordt acarbose toegediend via een injectie, via de mond of als zetpil via de anus?
Verklaar je antwoord.
Bij het gebruik van acarbose neemt de vorming van gas, onder andere van CO2, in de
dikke darm toe. Er ontstaat winderigheid en diarree. Toch wordt de darmflora niet ernstig
verstoord.
251p
Leg uit waardoor na toediening van acarbose de gasvorming toeneemt.
261p
Leg uit waardoor na toediening van acarbose diarree ontstaat.

opgave 10Ademhaling

tekst 1
$! % " " & %# #
bewerkt naar: J.A. Bernards & L.N. Bouman, Fysiologie van de mens, Houten/Antwerpen,
1988, 466
Een man wil gaan snorkelen. Daarvoor gebruikt hij een zwembril en een snorkel (zie
afbeelding 10).
figuur bij de opgave
Voor hij gaat snorkelen, worden verschillende gegevens van zijn ademhaling bepaald. Zijn
ademvolume is 500 mL en de dode ruimte bedraagt 150 mL. De frequentie van zijn
ademhaling is 25 per minuut.
In tabel 1 is de samenstelling van de door de man ingeademde en uitgeademde lucht
weergegeven.
tabel 1
  ingeademde lucht (%) uitgeademde lucht (%) stikstof 78,62 74,50 zuurstof 20,84 15,70 koolstofdioxide 0,04 3,60 water 0,50 6,20
273p
Bereken hoeveel liter zuurstof per uur in het bloed van de man terechtkomt, als hij
– voordat hij gaat snorkelen – ademt volgens bovenstaande gegevens.
Rond je uitkomst af op hele liters.
De man snorkelt. Het volume van de lucht in de snorkel is 175 mL. Zijn ademvolume
blijft 500 mL en de gegevens uit tabel 1 blijven gelden. De hoeveelheid zuurstof die in zijn
bloed terechtkomt, is 30 L per uur.
282p
Hoe groot is zijn ademhalingsfrequentie per minuut tijdens het snorkelen?
A 33
B 56
C 66
D 90
E 198

opgave 11Dissimilatie en assimilatie

Het schema in afbeelding 11 geeft weer op welke wijze anaërobe dissimilatie van glucose
kan optreden.
figuur bij de opgave
292p
Bereken hoeveel moleculen ATP netto in spierweefsel gevormd worden bij de volledig
anaërobe afbraak van één molecuul glucose.
Het basaalmetabolisme is de hoeveelheid energie die het lichaam in rust per kg
lichaamsgewicht verbruikt.
Het basaalmetabolisme van een meisje van zes jaar van gemiddeld gewicht wordt
vergeleken met het basaalmetabolisme van een volwassen vrouw van gemiddeld gewicht.
De omstandigheden zijn gelijk.
302p
Is het basaalmetabolisme van dit meisje kleiner dan, gelijk aan of groter dan het
basaalmetabolisme van deze vrouw?
Verklaar je antwoord.
In een experiment wordt bij een plant uit de poolstreek het verband bepaald tussen de
verlichtingssterkte en de CO2-opname per tijdseenheid bij verschillende temperaturen.
Bij het experiment wordt ervan uitgegaan dat de intensiteit van de dissimilatie niet
afhankelijk is van de verlichtingssterkte.
De resultaten van het experiment zijn in het diagram van afbeelding 12 weergegeven.
afbeelding 12
CO 2 - 20˚C opname 10˚C 0˚C 0 verlichtingssterkte
Het moment waarop per tijdseenheid de hoeveelheid door de plant opgenomen CO2 even
groot is als de hoeveelheid door de plant afgegeven CO2 heet het compensatiepunt. Uit
het diagram blijkt dat bij 20 ºC het compensatiepunt bij een hogere verlichtingssterkte
wordt bereikt dan bij 0 ºC.
Ter verklaring daarvan worden de volgende beweringen gedaan.
1 Dit komt doordat bij 20 ºC de enzymactiviteit bij de dissimilatie hoger is dan die bij 0 ºC.
2 Dit komt doordat bij 20 ºC de enzymactiviteit bij de reacties van de fotosynthese hoger
is dan die bij 0 ºC.
3 Dit komt doordat bij 20 ºC het transport van de assimilatieproducten voor groei en
opslag groter is dan dat bij 0 ºC.
312p
Welke van deze beweringen geeft of welke geven een gedeeltelijke verklaring voor het
verschuiven van het compensatiepunt?
A alleen bewering 1
B alleen bewering 2
C alleen bewering 3
D alleen de beweringen 1 en 2
E alleen de beweringen 2 en 3
F de beweringen 1, 2 en 3

opgave 12Osmose

In een proef wordt een vers stukje plantaardig weefsel gewogen en in een suikeroplossing
gelegd. Na een uur wordt het weefsel uit de oplossing gehaald, afgedroogd en opnieuw
gewogen. Het gewicht is afgenomen.
322p
Is de osmotische waarde van het vacuolevocht van de cellen van dit weefsel na de proef
lager dan, gelijk aan of hoger dan die vóór de proef?
A lager
B gelijk
C hoger
In de wanden van de cellen van dit weefsel bevindt zich water met opgeloste stoffen.
332p
Zijn bij de opgeloste stoffen suikermoleculen aanwezig die afkomstig zijn uit de
omringende oplossing?
Zo ja, door welke vorm van transport zijn die suikermoleculen in de celwanden
terechtgekomen?
A Er zijn geen suikermoleculen bij de opgeloste stoffen.
B Er zijn suikermoleculen en die zijn actief uit de oplossing opgenomen.
C Er zijn suikermoleculen en die zijn door diffusie getransporteerd.
D Er zijn suikermoleculen en die zijn door osmose getransporteerd.

opgave 13Infectie

Over het aantal verschillende soorten antistoffen dat een mens vormt, worden de
volgende beweringen gedaan.
1 Dit aantal is groter dan het aantal verschillende ziekteverwekkers waarmee iemand in
aanraking komt.
2 Dit aantal is kleiner dan het aantal verschillende soorten geactiveerde B-lymfocyten.
3 Dit aantal is gelijk aan het aantal verschillende geheugencellen dat gevormd wordt.
342p
Welke van deze beweringen is juist?
A bewering 1
B bewering 2
C bewering 3
Difterie wordt veroorzaakt door de bacterie Corynebacterium diphtheriae die een toxine
(gifstof) vormt. Vaccinatie tegen difterie heeft het aantal ziektegevallen snel doen
verminderen. Afbeelding 13 geeft het aantal ziektegevallen in Engeland en Wales vóór en
na de introductie van algemene vaccinatie.
15.000 introductie van algemene vaccinatie aantal ziekte- gevallen per 100.000 mensen 10.000 5.000 1.000 0 1921 '25'29'33'37'41'45'49'53'57'61'65'69'73 tijd (jaar)
bron: I. Roitt, Essential immunology, Oxford etc., 1984, 211
352p
Na 1960 zijn er in Engeland en Wales toch nog gevallen van difterie voorgekomen.
Geef daarvoor twee mogelijke oorzaken.
Het vaccin tegen difterie bestaat uit chemisch veranderd difterietoxine.
361p
Leg uit welke eigenschap het chemisch veranderde difterietoxine moet hebben om als
vaccin te kunnen werken.
372p
Leg uit hoe na vaccinatie het lichaam reageert op een infectie met Corynebacterium
diphtheriae.

opgave 14De huid

De huid van de mens is niet op alle plaatsen gelijk van bouw. In afbeelding 14 zijn
schematische doorsneden gegeven van behaarde en van onbehaarde huid. Een aantal
kenmerken van de verschillende zintuigen in beide huidtypen is opgenomen in tabel 2.
tabel 2
tabel 2
                        ! " #$ $ %& %’()*& %)’*& #$ %’+’*& $ %’+’*& $ %’+’*& ,$$ $$ $$$ $ $$ $$ -$( %)’’’.& $($ %& $( %’’.& /     0    
      1     ) ) 2 + 3   ! " #$ # %& %’()*& %)’*& #$ %’+’*& $ %’+’*& $ %’+’*& ,$$ $$ $$$ $ $$ $$ -$( %)’’’.& $($ $( %’’.& /     0    
Op grond van de gegevens in afbeelding 14 en tabel 2 worden de behaarde en de
onbehaarde huid met elkaar vergeleken.
382p
Is de impulsgeleidingssnelheid van zenuwen in de behaarde huid lager dan, gelijk aan of
hoger dan die in de onbehaarde huid?
A lager
B gelijk
C hoger
391p
Noem een prikkel die in de behaarde huid door andere zintuigen wordt opgevangen dan
in de onbehaarde huid.
In het diagram van afbeelding 15 is weergegeven hoeveel impulsen per seconde door
zenuwvezels afkomstig van verschillende receptoren in de huid worden voortgeleid bij
blootstelling aan verschillende temperaturen.
aantal 10 Legenda: impulsen 1 'pijn'-receptoren bij koude per seconde 8 2 koude receptoren 3 warmte receptoren 6 4 'pijn'-receptoren bij warmte 1 2 3 4 4 2 0 5 10 15 20 25 30 35 40 45 50 55 60 temperatuur (˚C)
bron: A.C. Guyton & J.E. Hall, Textbook of Medical Physiology, Philadelphia etc., 1996, 619
Op grond van de gegevens in het diagram in afbeelding 15 worden de volgende
beweringen gedaan:
1 pijn door warmte is heftiger dan pijn door koude;
2 impulsen afkomstig van warmtereceptoren kunnen in de hersenen tot een
warmtegewaarwording en tot een pijngewaarwording leiden.
402p
Van welke van deze beweringen kan de juistheid op grond van de informatie in
afbeelding 15 worden beoordeeld?
A van geen van beide beweringen
B alleen van bewering 1
C alleen van bewering 2
D van beide beweringen

opgave 15Spring in ’t veld

tekst 2
%(""’ (% " ""(" ,(+ (("(" ’((+ (+ (((+ ") (" + + " * + & + (-" % %
figuur bij de opgave
bron: John Alcock, Animal Behavior. An evolutionary approach, Sunderland (Mass.), 1989,
338
Het beschreven gedrag lijkt niet steeds doelmatig voor een geslaagde vlucht.
412p
Noem twee gedragselementen uit tekst 2 die niet doelmatig lijken bij een vluchtpoging
van een solitaire Thomsongazelle.
Leg van elk gedragselement uit waarom dat je niet doelmatig lijkt.
Ter verklaring van dit gedrag hebben verschillende onderzoekers verschillende
hypothesen opgesteld. Vier hypothesen over de functie van dit gedrag zijn:
1 de speciale sprong is een waarschuwingssignaal voor de jonge gazellen, zodat het
roofdier minder kans heeft om een jong te pakken: de alarmfunctie;
2 de speciale sprong maakt snel kuddevorming mogelijk, zodat het roofdier minder kans
heeft om een dier uit de kudde te pakken: de sociale functie;
3 de speciale sprong heeft een verwarrend effect op het roofdier dat te lang zal aarzelen:
de verwarringsfunctie;
4 de speciale sprong is een manier om het roofdier duidelijk te maken dat de gazelle het
roofdier heeft gezien en kan vluchten: de communicatiefunctie.
Bij ieder van de vier hypothesen is het verwachte gedrag geformuleerd (zie tabel 3):
tabel 3
Hypothese   Verwacht gedrag     solitaire gazelle springt groepen gazellen springen springende gazelle draait witte vlek naar roofdier springende gazelle draait witte vlek naar andere gazellen Alarmfunctie nee ja nee ja sociale functie ja nee nee ja Verwarringsfunctie nee ja ja nee Communicatiefunct

Hypothese   Verwacht gedrag     solitaire gazelle springt groepen gazellen springen springende gazelle draait witte vlek naar roofdier springende gazelle draait witte vlek naar andere gazellen Alarmfunctie nee ja nee ja sociale functie ja nee nee ja Verwarringsfunctie nee ja ja nee Communicatiefunctie ja ja ja nee

Vergelijk het verwachte gedrag met het in tekst 2 beschreven gedrag.
422p
Welke van de vier hypothesen wordt het beste ondersteund door de gegevens in tekst 2?
A hypothese 1
B hypothese 2
C hypothese 3
D hypothese 4

opgave 16Zwangerschap

Bij onderzoek naar de hormonale regulatie van de ontwikkeling van de mannelijke
geslachtsorganen in een embryo is de concentratie van verschillende geslachtshormonen
tijdens een zwangerschap gemeten.
De concentratie humaanchoriongonadotropine (HCG) in het bloed van de moeder en de
concentraties HCG, luteïniserend hormoon (LH), follikelstimulerend hormoon (FSH) en
testosteron in het bloed van het embryo zijn weergegeven in de diagrammen van
afbeelding 17.
afbeelding 17
120 HCG moeder (IU/mL) 100 80 60 40 20 0 0 4 8 12 16 20 24 28 32 36 40 duur van zwangerschap (weken)
diagram 1
300 LH, FSH mannelijk Legenda: en HCG 200 embryo HCG (ng/mL) LH 100 FSH 20 10 0 0 4 8 12 16 20 24 28 32 36 40 leeftijd van embryo (weken)
diagram 2
300 tosteron mannelijk ng/dL) 250 embryo 200 150 100 50 0 0 4 8 12 16 20 24 28 32 36 40 leeftijd van embryo (weken)
diagram 3
bewerkt naar: A.C. Guyton & J.E. Hall, Textbook of Medical Physiology, Philadelphia etc.,
1996, 1037; G.D. Thorburn & R. Harding, Textbook of fetal physiology, Oxford etc., 1994,
347
In het bloed van een embryo is HCG aan te tonen. Een onderzoeker formuleert de
hypothese dat dit hormoon afkomstig is van de zwangere vrouw.
432p
Noem twee gegevens uit de diagrammen in afbeelding 17 die deze hypothese
ondersteunen.
Enkele gebeurtenissen in een mannelijk embryo zijn:
1 De productie van LH en FSH komt op gang in het embryo.
2 Testosteronproducerende cellen beginnen zich te ontwikkelen.
3 Testosteron gaat een rol spelen bij de regulatie van de ontwikkeling van de testis.
4 HCG begint via de placenta in het bloed van het embryo te komen.
5 De productie van releasing hormonen uit de hypothalamus komt op gang.
443p
44 Zet deze gebeurtenissen in de volgorde waarin deze in het mannelijk embryo
plaatsvinden.
Einde