opgave 1Opgave 1
Stoppen met roken!?
In een land betalen rokers bij de aanschaf van tabaksproducten een flink bedrag aan
indirecte belasting (tabaksbelasting)*. Dat vinden veel mensen terecht omdat de overheid
als medefinancier van de gezondheidszorg en de sociale zekerheid gevolgen van
tabaksgebruik ondervindt. Niet alle lasten van tabaksgebruik zijn op deze manier in de prijs
van tabaksproducten te verwerken. De overheid onderneemt dan ook regelmatig acties om
de mensen aan te zetten minder te roken. Als die acties succes hebben, kan dat de overheid
vanwege besparingen op gezondheidszorg en sociale zekerheid financieel voordeel
opleveren. Daar kan financieel nadeel tegenover staan doordat minder roken kan leiden tot
een daling van de opbrengst van zowel directe als indirecte belastingen.
Overwogen wordt om een nieuwe actie te starten. Bij het besluit wat voor soort actie dat
gaat worden, heeft de overheid de beschikking over de resultaten van twee onderzoeken.
• Onderzoek 1 heeft aangetoond dat een anti-rookcampagne op televisie leidt tot een daling
van de afzet van tabaksproducten met 4%.
• Onderzoek 2 heeft uitgewezen dat een 10% hogere consumentenprijs van tabaksproducten
leidt tot een 5% lagere afzet van tabaksproducten.
* De tabaksbelasting in dit land wordt berekend door 50% te nemen van de consumentenprijs
exclusief de 16% BTW die in de consumentenprijs begrepen is.
11p
Citeer de zin waaruit blijkt dat er sprake is van negatieve externe effecten van roken.
Een doosje sigaren heeft een consumentenprijs van € 5,40.
22p
Bereken het bedrag aan tabaksbelasting van dit doosje sigaren.
Bij een van de twee onderzoeken is er sprake van een daling van de totale
consumentenuitgaven aan tabaksproducten en bij het andere van een stijging van de totale
consumentenuitgaven aan tabaksproducten.
32p
Bij welk onderzoek is er sprake van een daling en bij welk van een stijging? Geef een
verklaring voor die daling respectievelijk stijging.
42p
Bereken bij de gegeven belastingpercentages hoeveel procent de opbrengst van de
tabaksbelasting volgens onderzoek 2 stijgt.
52p
Leg uit dat de overheid door een anti-rookbeleid minder aan
directe belastingen kan gaan
ontvangen.
opgave 2Opgave 2
Begrotingspolitiek en EMU
Een overheid kan door middel van de belastingtarieven en de overheidsuitgaven
begrotingspolitiek voeren en zo de conjuncturele situatie in het land proberen te
beïnvloeden. Veel politici zijn van mening dat zo’n begrotingspolitiek anticyclisch moet
zijn, maar dat tegelijkertijd de overheidsuitgavenquote* moet dalen. Veel economen zien
niets in deze vorm van anticyclische begrotingspolitiek bij een neergaande conjunctuur. Zij
wijzen onder andere op het gevaar dat een dergelijk beleid een negatief effect kan hebben
op de particuliere investeringen.
* overheidsuitgaven in procenten van het nationaal product
62p
Leg uit dat volgens de bedoelde politici bij een neergaande conjunctuur de belastingtarieven
moeten worden verlaagd om hun doel, stimuleren conjunctuur én verlagen
overheidsuitgavenquote, te bereiken.
72p
Geef een verklaring voor het door de bedoelde economen gevreesde negatieve effect van
deze verlaging van de belastingtarieven.
De Economische en Monetaire Unie (EMU) beperkt de mogelijkheden om
begrotingspolitiek te voeren: het financieringstekort mag namelijk niet groter zijn dan 3%
van het nationaal product. Om aan deze voorwaarde te voldoen, wordt in een EMU-land
vastgelegd dat de overheidsuitgaven (exclusief aflossing staatsschuld) jaarlijks mogen
groeien met hetzelfde percentage als de trendmatige economische groei**.
** de verwachte gemiddelde jaarlijkse groei van het nationaal product gedurende een bepaalde
periode
Over 2004 zijn van de overheid van dit EMU-land de volgende gegevens bekend:
• nationaal product € 315,38 miljard
• belastingontvangsten € 90,76 miljard; overige ontvangsten heeft de overheid niet
• aflossing staatsschuld € 9,25 miljard
• financieringstekort 2,4% van het nationaal product
De trendmatige economische groei bedraagt 4%. In 2005 groeit het nationaal product naar
verwachting met 2% tot € 321,69 miljard. De belastingontvangsten groeien in 2005 naar
verwachting met 2,5% tot € 93,03 miljard.
83p
Bereken voor 2004 de overheidsuitgavenquote (exclusief aflossing staatsschuld).
92p
Zijn de belastingen in dit land proportioneel, progressief of degressief? Verklaar het
antwoord.
103p
Voldoet dit land in 2005 aan de EMU-voorwaarde met betrekking tot het financieringstekort
bij de maximaal toegestane groei van de overheidsuitgaven? Verklaar het antwoord met
behulp van een berekening.
Opmerking
Indien vraag 8 niet kon worden beantwoord, stel dan bij vraag 10 de overheidsuitgaven
voor 2004 op € 98 miljard.
opgave 3Opgave 3
Groeistuipen in de VS
In een bepaald jaar steeg de dollar flink in waarde ten opzichte van de euro. Deze stijging
werd volgens analisten veroorzaakt door de sterke economische groei in de
Verenigde Staten van Amerika (VS) in dat jaar.
Die groei leidde bovendien tot oplopende inflatie in de VS hetgeen de centrale bank van de
VS deed besluiten tot een anti-inflatiebeleid. De analisten waarschuwden voor de negatieve
gevolgen van de sterke economische groei in de VS voor de lopende rekening van de VS.
Figuur 1 brengt enkele gevolgen van economische groei in de VS in beeld. De pijlen
kunnen een negatief verband aangeven maar ook een positief verband. EU staat voor
Europese Unie.
figuur 1
112p
Leg uit dat er bij pijl (1) sprake kan zijn van een negatief verband.
122p
Leg uit dat er bij pijl (2) sprake kan zijn van een positief verband.
132p
Leg uit hoe het anti-inflatiebeleid van de centrale bank van de VS kan leiden tot een hogere
koers van de dollar ten opzichte van de euro. Gebruik figuur 1 en vermeld in het antwoord
de nummers van de pijlen.
De analisten baseren hun waarschuwing op een veronderstelling met betrekking tot de
inflatie in de VS en in de EU.
142p
Welke veronderstelling is dat? Verklaar het antwoord.
opgave 4Opgave 4
uit een krant:
Kredietgroei in het eurogebied
Financiële deskundigen constateren dat de kredietverlening door de banken in het
eurogebied sterk toeneemt. Deze deskundigen houden daarom rekening met een aanpassing
van de rente door de Europese Centrale Bank (ECB). Een sterke geldgroei kan immers de
inflatiedoelstelling van de ECB in gevaar brengen doordat een sterke geldgroei zowel tot
bestedingsinflatie als tot loonkosteninflatie kan leiden.
De financiële deskundigen hadden deze sterke groei van de kredietverlening reeds eerder
voorspeld. De invoering van de euro leidt immers tot een toename van de concurrentie
tussen de banken. Ook heeft de komst van de euro schaalvergroting in de handel en de
industrie tot gevolg. Tegelijkertijd wordt een golf van fusies tussen banken en
verzekeringsbedrijven verwacht. Dit laatste zal de financiële instellingen voldoende
mogelijkheden bieden om ook bij een lagere rentemarge de winst op peil te houden.
153p
Leg uit hoe een sterke geldgroei kan leiden tot loonkosteninflatie.
161p
Citeer de zin waaruit blijkt dat er sprake is van branchevervaging in het bankwezen.
De financiële deskundigen hadden de sterke groei van de kredietverlening reeds voorspeld.
Aan de tekst kunnen daarvoor enkele argumenten worden ontleend.
172p
Geef een van die argumenten. Verklaar het antwoord.
opgave 5Opgave 5
uit een economisch tijdschrift (november 2002): De Misery Index Veel kiezers vinden werkloosheid en inflatie de twee grootste economische kwalen. Bij de voorspelling van verkiezingsuitslagen kan daarom de zogenaamde Misery Index goede diensten bewijzen. De Misery Index is de som van het inflatiepercentage en het werkloosheidspercentage. De geschiedenis leert dat kiezers de regerende politieke partijen hierop afrekenen en veel minder op zaken als economische groei en een evenwichtige begroting. figuur 2 Misery Index 2000 en 2003 index 13 12 11/10 9/8 2000 2003 2000 2003 2000 2003 Nederland Duitsland Frankrijk Nederland heeft sinds het midden van de jaren negentig van de vorige eeuw, vergeleken met andere Europese landen, een lage Misery Index. Algemeen wordt dat toegeschreven aan het succesvolle Nederlandse beleid in de jaren negentig dat gericht was op loonmatiging.
→ Leg uit dat een beleid gericht op loonmatiging de beide onderdelen van de Misery Index gunstig kan beïnvloeden. In 2001-2002 stelden sommige politici voor om in Europees verband via de bestedingen de werkgelegenheid te stimuleren. Een onderzoeksbureau verwachtte dat dit beleid in 2003 in Duitsland en Frankrijk tot een lagere Misery Index zou leiden en in Nederland tot een hogere (zie figuur 2). Volgens een econoom van het onderzoeksbureau hangt deze uiteenlopende ontwikkeling van de Misery Index samen met het feit dat Nederland in een andere uitgangssituatie verkeerde.
→ Geef een verklaring voor de opvatting van de econoom. Niet iedereen is zonder meer positief over een daling van de Misery Index, ook de samenstelling kan een rol spelen. Uit onderzoek in Frankrijk en Duitsland bleek dat ondernemers in deze landen aan inflatiebestrijding de voorkeur geven boven werkloosheidsbestrijding. Volgens het onderzoek zijn de ondernemers van opvatting dat inflatiebestrijding de beste remedie tegen werkloosheid is.
opgave 6Opgave 6
Investeren en werkgelegenheid In de landen van de Europese Unie (EU) ontwikkelen de investeringen en de werkgelegenheid zich nogal uiteenlopend. De verschillen tussen Nederland en de EU illustreren dat (tabel 1). De komende jaren wordt een aanhoudende groei van de bestedingen en de productie verwacht. Een politicus stelt voor dat de EU maatregelen neemt om die groei gepaard te laten gaan met een forse groei van de werkgelegenheid. Een adviseur oppert twee mogelijke maatregelen om dat te bereiken: een verlaging van de belasting op bedrijfswinst of een verlenging van de bedrijfstijd. tabel 1 Nederland gemiddelde % verandering over de afgelopen drie jaar nationaal product (volume) 2,2 consumptie (volume) 2,3 investeringen (volume) 1,3 werkgelegenheid (arbeidsjaren) 1,5 bevolking (personen) 0,9
opgave 7Opgave 7
Zuinig met energie
In een gemeente wordt de levering van energie verzorgd door een gemeentelijk
energiebedrijf. In figuur 3 zijn de gegevens over kosten en opbrengsten van het
gemeentelijke energiebedrijf in beeld gebracht.
figuur 3
MO = marginale opbrengst GVK = gemiddelde variabele kosten
GO = gemiddelde opbrengst GTK = gemiddelde totale kosten
MK = marginale kosten
De levering van energie kan voor dit energiebedrijf winstgevend zijn.
253p
Bereken de totale winst die het energiebedrijf maximaal zou kunnen maken.
De gemeentelijke overheid beschouwt energie echter als een noodzakelijk goed en daarom
verplicht zij het energiebedrijf een zo laag mogelijke verkoopprijs vast te stellen onder
voorwaarde van kostendekking.
262p
Leg uit dat deze gemeentelijke overheid bij energie het profijtbeginsel toepast en
niet het
draagkrachtbeginsel. Betrek in het antwoord beide beginselen.
De gemeentelijke overheid is van plan een campagne ‘wees zuinig met energie’ te houden.
Naar verwachting daalt door deze campagne de vraag naar energie, onafhankelijk van de
prijs, met 15 miljoen eenheden. De kosten van de campagne zijn voor rekening van de
gemeente. Toch zal volgens de directie van het energiebedrijf als gevolg van de campagne
de kostprijs van energie stijgen waardoor de verkoopprijs van energie − bij handhaving van
de voorwaarde van kostendekking − zal moeten worden verhoogd.
272p
Leg uit dat de kostprijs van energie door de campagne zal stijgen.
282p
Met welk bedrag per eenheid moet de verkoopprijs van energie worden verhoogd? Verklaar
het antwoord met behulp van figuur 3.
