Eindexamen filosofie vwo 2021, tijdvak 1

Leg met een voorbeeld uit dat Smith voorstander is van arbeidsdeling.

Leg vervolgens met tekst 1 uit wat volgens Smith het negatieve gevolg is

van verregaande arbeidsdeling.

Veel mensen halen de betekenis van hun werk uit de mogelijkheid om

zichzelf te kunnen ontplooien. Graeber definieert onzinwerk als ‘een vorm

van betaald werk waarvan de werknemer het bestaan niet kan

rechtvaardigen’.

Neem bijvoorbeeld Lilian die ‘Digital Product Project Manager’ is. Doordat

haar leidinggevende niet goed heeft nagedacht over Lilians functie, heeft

zij bijna niets te doen. Lilian vindt haar werk demotiverend, ze zou haar

talenten het liefst via haar werk verder ontplooien maar dat kan niet in een

baan waarin ze niets te doen heeft en zelfs haar baas niet goed weet wat

haar functie inhoudt.

Voor Lilian is werk betekenisvol als je daarin jezelf kunt ontplooien.

Volgens Georg Hegels opvatting van arbeid is individuele zelfontplooiing

niet voldoende voor betekenisvol werk.

Leg Hegels kritiek op de atomaire vrijheidsopvatting uit.

Leg vervolgens met Hegels opvatting van arbeid uit dat individuele

zelfontplooiing volgens Hegel niet voldoende is voor betekenisvol werk.

Graeber stelt dat we ons tegenwoordig een leven zonder werk nauwelijks

kunnen voorstellen. We doen liever zinloos werk dan geen werk.

De huidige maatschappelijke waardering van betaald werk is niet altijd zo

geweest. In Plato’s ideale staat bijvoorbeeld is werk geen doel op zich.

Leg uit wat bij Plato het verband is tussen de ideale staat en de driedeling

van de ziel.

Leg vervolgens uit dat werk in Plato’s ideale staat geen doel op zich is.

Volgens socioloog Max Weber verandert de waardering van werk

ingrijpend met de opkomst van het protestantisme. Hij legt een

rechtstreeks verband tussen de opkomst van het protestantisme en het

ontstaan van het moderne kapitalisme.

Webers stelling is: het moderne kapitalisme, waarin het op rationele wijze

najagen van winst centraal staat, is mogelijk geworden door het

protestantisme, dat een opvatting van werk als roeping of plicht

combineert met een afkeer van overbodige luxe.

Leg uit dat de opkomst van het protestantisme gepaard gaat met:

− een verinnerlijking van de moraal en

− een nadruk op plicht.

Geef vervolgens een argument voor Webers stelling dat het moderne

kapitalisme mogelijk is geworden door het protestantisme.

Volgens Graeber werkt de protestantse visie op arbeid nog steeds door in

onze huidige waardering van werk. We zien werk of arbeid namelijk als

tegenovergesteld aan spel. Alle activiteit die je doet voor je eigen plezier

is dan ‘spel’. Terwijl ‘arbeid’ vaak een lastige en herhalende activiteit is,

die je niet omwille van het uitvoeren van die activiteit zelf verricht, maar

om iets anders te bereiken.

Hannah Arendt maakt een onderscheid tussen arbeiden, werken en

handelen.

Geef Arendts onderscheid tussen arbeiden, werken en handelen weer.

Leg vervolgens uit dat Graeber aansluit bij Arendts opvatting over de rol

van arbeid en spel in de moderne consumptiesamenleving.

Leg ten slotte uit of Arendts lage waardering van arbeid, ten opzichte van

handelen, beter aansluit bij het protestantisme of bij de klassieke oudheid.

Graeber is van mening dat veel werk in de afgelopen jaren minder zinvol

is geworden, doordat er wordt aangestuurd op efficiëntie en meetbare

resultaten. Neem het voorbeeld van een postbode die jarenlang de post

bezorgde in het dorp Oude Ade:

Joan Tronto bekritiseert de invloed die het denken in termen van

efficiëntie heeft voor de publieke sfeer.

Geef met Tronto’s opvatting over zorg een argument dat de manier

waarop postbodes tegenwoordig moeten werken, leidt tot verschraling van

de publieke sfeer.

Graeber betoogt dat we anders moeten gaan kijken naar werk om de

woekering van onzinwerk tegen te gaan. De nadruk op efficiëntie en

meetbaarheid gaat samen met allerlei procedures en protocollen die door

werknemers als onzinnig worden ervaren.

Mensen zijn volgens Graeber in de eerste plaats gericht op de

maatschappelijke waarde van werk: we zijn van nature empathische

wezens die iets willen betekenen voor anderen.

In dit verband kun je het filosofisch onderscheid maken tussen doelgericht

handelen en waardegericht handelen.

Leg dit onderscheid uit met Graebers opvatting van zinvol werk.

Beargumenteer vervolgens met tekst 2 of de maatschappelijke waarde

van werk volgens jou onderdeel kan zijn van de vrije markt.

Leg met de rechter foto van Maya Bay Heideggers begrip ‘gestel’ uit.

Leg vervolgens met het verschil tussen beide foto’s uit welk gevaar er

volgens Heidegger schuilt in het ‘gestel’.

Bruno Latour heeft met betrekking tot het milieudebat nagedacht over de

verhouding tussen mens en wereld. De mens staat volgens hem bij een

natuurervaring niet als een subject tegenover een objectieve natuur. Hij

bekritiseert het moderne subject-objectschema en bepleit een radicaal-

empirische interpretatie van ervaring.

De natuurervaring in Maya Bay is sterk veranderd door de opkomst van

het massatoerisme.

Leg Latours radicaal-empirische interpretatie van ervaring uit met zijn

kritiek op het moderne subject-objectschema.

Beargumenteer vervolgens met het voorbeeld van de natuurervaring in

Maya Bay of jij Latours radicaal empirisme een goed alternatief vindt voor

het moderne subject-objectschema.

Toeristen gaan natuurlijk niet alleen op reis om natuurervaringen op te

doen. Sommige toeristen bezoeken culturele hoogtepunten, andere gaan

vooral op reis om te feesten. De Romeinse stoïcijn Seneca dacht

tweeduizend jaar geleden het volgende over reizen:

Leg uit dat reizen volgens tekst 3 niet tot apatheia kan leiden.

Volgens Sigmund Freud zou het consumeren van toeristische reizen ook

anders geïnterpreteerd kunnen worden dan Seneca stelt in tekst 3.

Freuds opvatting is dat consumptiegedrag een manifestatie van

onbewuste passies kan zijn.

Beargumenteer met een voorbeeld van een toeristische reis of jij het eens

bent met deze opvatting van Freud.

Welke reden mensen ook hebben om te reizen, toerisme is onderdeel van

de vrije markt. Met een budgetmaatschappij als Ryanair kan je voor een

paar tientjes de halve wereld overvliegen. Voor beenruimte, extra bagage

en consumpties moet je bijbetalen. De CEO van Ryanair staat bekend om

uitspraken als: “Het liefst laat ik passagiers betalen voor de wc” en “Zodra

het kan, verkoop ik staanplaatsen.”

Om zo veel mogelijk winst te behalen krijgen piloten van Ryanair

gemiddeld een derde minder salaris dan bij andere vliegmaatschappijen.

Dit businessmodel levert af en toe personeelsstakingen op, maar Ryanair

behaalt de grootste winst van alle budgetmaatschappijen in Europa.

Alasdaire MacIntyre onderscheidt ‘praktijken’ van ‘instituties’. In dit geval

is vliegtoerisme een praktijk en het bedrijf Ryanair een institutie.

MacIntyre maakt ook een onderscheid tussen interne en externe

goederen. Daarbij speelt de deugd een cruciale rol.

Geef met MacIntyres onderscheid tussen interne en externe goederen

weer wat hij verstaat onder een praktijk.

Leg vervolgens met het voorbeeld van Ryanair uit dat volgens MacIntyre

de praktijk van het vliegtoerisme:

− zonder instituties niet kan bestaan, maar

− zonder deugden wel door instituties gecorrumpeerd kan worden.

Een van de redenen voor personeelsstakingen bij Ryanair is een conflict

over het personeelsbeleid. Ryanair hanteert het Ierse arbeidsrecht, ook

als personeel bijvoorbeeld in Nederland woont en werkt.

Daarmee vermijdt Ryanair de strengere Nederlandse regels bij ontslag en

overplaatsing. Nederlandse vakbonden dringen bij Ryanair aan op een

menselijker personeelsbeleid, zodat personeel niet verplicht kan worden

tot overplaatsing naar het buitenland, waardoor een heel gezin moet

verhuizen. Ondanks de stakingen steunen aandeelhouders het

businessmodel dat Ryanair hanteert.

Het Angelsaksische en het Rijnlandse model zijn twee varianten van het

idee van de vrije markt.

Leg met het onderscheid tussen recht en moraal uit of Ryanair eerder

aansluit bij het Angelsaksische of bij het Rijnlandse model.

De discussie over de arbeidsrechten van het Ryanair-personeel laat zien

dat instituties met elkaar samenhangen.

Geef met dit voorbeeld een argument voor de opvatting dat samenhang

tussen instituties het goede leven voor Ryanair-personeel weliswaar

mogelijk maakt, maar ook ondermijnt.

Door budgetmaatschappijen kunnen mensen met lagere inkomens

tegenwoordig een vliegreis betalen. Het idee leeft dat vliegen voor

iedereen beschikbaar moet zijn. Dit idee is een uitdrukking van de

ideologische gedachte van maximale keuzevrijheid voor iedereen.

Karl Marx heeft kritiek op instituties.

Geef weer wat Marx’ onderscheid tussen ‘onderbouw’ en ‘bovenbouw’

inhoudt.

Leg vervolgens Marx’ kritiek op instituties uit met het begrip ‘vals

bewustzijn’ en het idee ‘vliegen moet voor iedereen beschikbaar zijn’.

Een andere speler in het hedendaagse massatoerisme is Airbnb. Naast

onderdak bij mensen thuis worden op dit platform ook ‘ervaringen’

verkocht. Zo kan je met een lokale historicus tijdens een wandeling door

Brugge een indruk krijgen van de geschiedenis van deze stad of in

Barcelona met een fotograaf foto’s maken in hippie-stijl om het motto van

love, peace en happiness te ervaren.

De marketeers Pine & Gilmore hebben deze nadruk op belevenissen

beschreven als de ‘transformatie-economie’.

De transformatie-economie heeft twee tegengestelde implicaties.

Geef beide implicaties weer.

Beargumenteer met een afweging van beide implicaties en het voorbeeld

van Airbnb-ervaringen of de transformatie-economie volgens jou bijdraagt

aan het goede leven.

In grote steden als Amsterdam werd gediscussieerd of de verhuur via

Airbnb beperkt moest worden. De hoeveelheid toeristen maakt de stad

steeds minder leefbaar voor de Amsterdammers zelf, zo vinden veel

mensen. Toeristen geven overlast met hun luidruchtige gedrag door

bierfietsen, ratelende rolkoffers en drugsgebruik.

Bovendien hebben veel Amsterdammers geen echte buren meer door alle

Airbnb-huizen en gaat de sociale binding in een buurt verloren; ook omdat

plaatselijke groenteboeren en slagers plaatsmaken voor coffeeshops en

ijssalons. Aan de andere kant kunnen Amsterdammers die hun huizen via

Airbnb verhuren flink bijverdienen. Een gemiddeld appartement levert al

gauw 130 euro per nacht op.

Beargumenteer of Airbnb volgens jou de vrijheid van het individu

ondermijnt, met:

− het begrip ‘begrenzing van de markt’ en

− een holistisch vrijheidsbegrip.

Leg met het begrip ‘kapitaal’ de kritiek van Marx op de vrije markt uit.

Leg vervolgens uit in welk opzicht deze kritiek lijkt op het

corruptieargument uit tekst 4.

Naast het corruptieargument geeft Sandel ook het eerlijkheidsargument:

de vrije markt werkt oneerlijke situaties in de hand.

In het voorbeeld van de orgaanhandel verkoopt de boer zijn nier niet in

vrijheid. Door zijn extreme armoede wordt hij in zekere zin gedwongen tot

deze keuze. De vrije markt werkt volgens het eerlijkheidsargument dus in

de hand dat de boer wordt uitgebuit.

Hoewel verdedigers van het liberalisme groot voorstanders zijn van de

vrije markt, zal een liberaal als John Locke het er niet mee eens zijn dat

het liberale gedachtegoed zou leiden tot praktijken als orgaanhandel.

Geef weer:

− wat Lockes begrip ‘natuurwet’ inhoudt, en

− wat Lockes ideeën van de natuurtoestand en de staat inhouden.

Leg vervolgens met het voorbeeld van de orgaanhandel uit dat Locke het

eerlijkheidsargument van Sandel zou verwerpen.

Vanuit een neoklassiek ideaal zijn de gevolgen van een vrije markt

uiteindelijk helemaal niet zo schadelijk als Sandel beweert.

Leg uit dat volgens de neoklassieke opvatting hebzucht en egoïsme goed

zijn voor de samenleving als geheel.

Beargumenteer vervolgens of deze nadruk op hebzucht en egoïsme

volgens jou bevorderlijk is voor het goede leven, met:

− het contrast tussen liberalisme en communitarisme en

− het voorbeeld van de nierhandel.

Sandel merkt op dat marktwerking niet alleen in mondiale problemen als

orgaanhandel voorkomt. Het komt ook voor bij de handel in oorspronkelijk

gratis kaartjes voor de theatervoorstelling ‘Shakespeare in the Park’:

Veel mensen vinden wachten vervelend en willen dat vermijden. Volgens

Sandel ondermijnt de marktwerking hier de deugd geduld.

Leg met het begrip ‘deugd’ uit dat Aristoteles het kopen van de kaartjes

zoals in tekst 5 zou afkeuren.

Leg vervolgens uit dat geluk (eudaimonia) samenvalt met het goede voor

zichzelf en de gemeenschap.

Het mechanisme van marktwerking speelt ook een rol in het onderwijs.

Op een aantal scholen in Chicago kregen leerlingen van 14 jaar geld voor

goede schoolresultaten. De beste leerling verdiende in een jaar € 1.875.

Leerlingen geld geven voor schoolresultaten leidt tot de discussie of ze

daardoor wel behandeld worden als autonome individuen.

Leg met Benthams nutsprincipe uit dat de leerlingen in Chicago worden

benaderd als calculerende consumenten.

Beargumenteer vervolgens of de beloningen volgens jou bijdragen aan de

individuele autonomie van de leerlingen.

Door de stimuleringsmaatregel in de vorm van een geldbeloning ontstond

op de scholen een imago-effect waardoor leerprestaties belangrijker of

zelfs ‘cool’ gevonden werden. Maar de prestatiedruk werd daardoor ook

hoger.

In die prestatiedruk schuilt een paradox: de vrijheid om jezelf te

verwerkelijken in de vrije markt lijkt die vrijheid te ondermijnen.

Leg deze paradox uit met het voorbeeld van de prestatiebeloning.

Sommige leerlingen lijden onder de prestatiedruk. Voor de leerlingen in de

scholen met een beloningssysteem is het belangrijk om hier goed mee om

te gaan.

Volgens Martha Nussbaum is het goede van de mens breekbaar. We

hebben volgens haar twee strategieën om met die kwetsbaarheid of

breekbaarheid om te gaan: immuniseren of erkennen.

Leg het verschil tussen beide strategieën uit.

Beargumenteer vervolgens welke van de twee strategieën deze leerlingen

volgens jou het best kunnen volgen.