opgave 1Opgave 1 Voetbal
Per Mertesacker is een succesvolle Duitse voetballer die speelde bij grote
clubs en wereldkampioen werd met het Duitse nationale elftal. Na 15 jaar
beëindigt hij zijn droomcarrière als topvoetballer. Dan pas durft
Mertesacker toe te geven welke enorme druk hij voelde telkens als hij
moest presteren:
tekst 1
Vier à vijf seconden voor het fluitsignaal wordt hij iedere keer overvallen door
acute misselijkheid. Hij weet dat hij nu weer alles moet geven, negentig
minuten lang. De spanning, zegt hij, is dan bijna ondraaglijk. “Mijn maag
draait zich om alsof ik moet overgeven.”
Hij heeft het zelf veel te lang weggedrukt: dat deze gigantische
voetbalbusiness niet alleen van het lichaam heel veel vergt. “Op zeker moment besef je wel dat het allemaal behoorlijk zwaar is, lichamelijk en mentaal. Dat het helemaal niet meer om het plezier gaat, maar dat je moet presteren.” bron: Der Spiegel, 2018
In de filosofie zijn uiteenlopende opvattingen te vinden over hoe om te
gaan met onze lichamelijke behoeftes of passies.
De stoïcijnen en Jeremy Bentham hebben verschillende opvattingen over
de verhouding tussen rede en lichaam.
13pLeg uit dat Bentham en de stoïcijnen verschillen van opvatting over de
verhouding tussen rede en lichaam.
Beargumenteer vervolgens met een afweging tussen de opvattingen van
Bentham en de stoïcijnen hoe Mertesacker zich beter tot zijn lichaam zou
kunnen verhouden.
Mertesacker probeert gedurende zijn carrière de juiste keuzes te maken
om zich te verhouden tot de lichamelijke druk.
Sommige filosofen beweren dat de mens door een gebrekkig natuurlijk
instinct anders omgaat met zijn lichaam dan veel dieren.
22pLeg uit dat volgens deze bewering:
− bij mensen een gebrekkig instinct samenhangt met vrijheid, en
− menselijke behoeftes een culturele dimensie hebben.
Hoe iemand goede keuzes kan maken, is te begrijpen vanuit de
deugdethiek. Aristoteles gaat daarbij uit van een bepaalde opvatting van
de deugd of voortreffelijkheid.
31pLeg met een voorbeeld uit dat de deugd geen vermogen of emotie is,
maar een houding.
41pLeg met het begrip ‘volkomen deugd’ uit dat Aristoteles’ deugdethiek
elitair genoemd kan worden.
Een jaar voordat het WK voetbal in Mertesackers eigen land Duitsland
gehouden zal worden loopt hij een ernstige hielblessure op.
tekst 2
De blessure laten genezen was geen optie. En dus speelde hij verder, een
jaar lang tot zijn bot erdoor vervormd was.
Het betaalde zich uit, de bondscoach riep hem op. “Het idee om erbij te zijn
op het WK in eigen land, dat was een soort roes.”
51pGeef een argument met tekst 2 dat Mertesacker in de omgang met zijn
blessure volgens Aristoteles niet heeft gehandeld volgens de deugd.
Over de hele wereld dromen kinderen van een carrière als topvoetballer.
In Afrika bijvoorbeeld, zien veel jongens zo’n carrière als enige kans om
zichzelf en hun familie uit de armoede te halen. Grote Europese clubs
maken daar gebruik van door talentvolle spelers al op jonge leeftijd te
scouten en aan zich te binden. Enkele talenten krijgen op die manier een
profcarrière, maar de meesten vallen in het selectieproces af.
De Engelse topclub Manchester City ging een verbond aan met Right to
Dream, de grootste voetbalacademie van West-Afrika.
tekst 3
Manchester City heeft van het scouten en opleiden van Afrikaans talent een
haast industrieel proces gemaakt. De talenten en hun onverwoestbare ambitie
vormen de grondstof. Voetbalschool Right to Dream is de fabriek. City is de
afnemer, die mag kiezen uit de producten.
De angst bij City voor de concurrentie is groot. City en Right to Dream moeten
‘deze unieke periode van solo-dominantie’ daarom aangrijpen om zoveel mogelijk ‘controle over de regio’ te krijgen. De academie neemt vooral kinderen aan van tien en elf jaar, maar ‘de trechter’ moet ‘breder’, luidt een intern advies. Voortaan wil de academie ook kinderen van acht aan zich binden. naar: NRC, 2018
In de neoklassieke opvatting van de vrije markt spelen hebzucht en
egoïsme een belangrijke rol.
62pLeg met het voorbeeld van Manchester City uit dat in de neoklassieke
opvatting hebzucht en egoïsme:
− aanjagers zijn van economische ontwikkeling, en
− invulling geven aan een bepaalde sociale orde.
Voor- en tegenstanders van de praktijk in tekst 3 verschillen van mening
over of jonge talenten hier een kans krijgen of juist uitgebuit worden.
De neoklassieke opvatting van de vrije markt is een variant van het
liberalisme. Het communitarisme bekritiseert het liberale mensbeeld.
73pGeef vanuit het mensbeeld van het liberalisme een argument voor de
praktijk in tekst 3.
Geef vervolgens vanuit het mensbeeld van het communitarisme een
argument tegen de praktijk in tekst 3.
Beargumenteer tot slot met het onderscheid tussen dunne moraal en
dikke moraal welke van deze twee posities volgens jou meer bijdraagt aan
het goede leven van de jonge Afrikaanse talenten.
Mertesacker werd na zijn carrière als voetballer hoofd jeugdopleiding van
Arsenal. Hij wil jonge talenten beschermen tegen de invloed van het grote
geld. Hij zegt daarover:
tekst 4
“Is het een verloren strijd in de moderne wereld? Twintig jaar geleden werd ik
niet betaald tot mijn achttiende en dat heeft me echt geholpen in mijn
ontwikkeling. Een deel van mij zou willen dat het nog steeds zo was, maar dat
is onmogelijk. We moeten proberen de boel een beetje normaal en realistisch
te houden. Als je als jonge speler van alles krijgt, verlies je het plezier. Je
verliest de waardering voor wat je kan en voor de bijzondere kans die je hebt.
Ik wil niet dat deze spelers zichzelf kwijtraken. Ze opsluiten in een trainingscentrum waar hun enige focus is om te presteren op het veld? We beoordelen ze natuurlijk op hun voetbal. Maar je verliest zo wel je persoonlijkheid en dan ben je niet meer in staat op welk niveau dan ook te presteren.” bron: The Guardian, 2018
De jeugdopleiding van een topclub kan gezien worden als onderdeel van
de prestatiemaatschappij.
82pLeg uit dat in de prestatiemaatschappij de vrije markt een
individualiserende ideologie is geworden.
Leg vervolgens uit met welke dimensie van het goede leven Mertesacker
in tekst 4 kritiek levert op de prestatiemaatschappij.
opgave 2Opgave 2 De strevende klasse
Volgens journalist Nina Polak hecht de hedendaagse mens meer aan
‘ervaringen’ dan aan spullen.
Een van die ervaringen is festivals bezoeken. De eerste festivals die in de
jaren zestig door hippies werden georganiseerd, worden geïdentificeerd
met zelfexpressie, seksuele vrijheid, verzet tegen autoriteit, rebelse
songteksten en politieke betrokkenheid. Deze festivalwaarden waren
uitdrukking van de bevrijding van het individu en van verzet tegen de
morele dagelijkse orde.
Sinds de moderniteit zijn opvattingen over ‘het autonome individu’ op
verschillende manieren gedefinieerd, onder andere door Søren
Kierkegaard.
92pLeg uit in welk opzicht Kierkegaards opvatting over het autonome individu
− wel aansluit bij de festivalcultuur uit de jaren zestig en
− in welk opzicht niet.
Polak benadrukt dat op hedendaagse festivals het verlangen naar
zelfexpressie en het verlangen naar saamhorigheid met elkaar botsen. Ze
illustreert dit met een ontmoeting op een festival met een jongen die ze
kent:
tekst 5
“Kijk hoe ze dansen,” zei hij bezorgd. “Zo triest.”
Ik keek. Ze dansten zoals je verwacht dat ze dansen: hun handen in de lucht,
hun voeten stampend op de grond, de heupen van de een iets losser dan de
ander. “En hun ogen dicht!” voegde hij toe. “Iedereen danst alleen met
zichzelf.” Ik dacht te begrijpen wat hij bedoelde. We komen naar festivals om ons samen te voelen, maar we kunnen ons alleen in isolatie uiten. Dat is het met festivals, bezoekers komen er om in gemeenschap iets positiefs te beleven. Daar kun je lege zelfzucht in herkennen, maar ook verlangen naar betekenis. naar: De Correspondent, 2017
De jongen in tekst 5 lijkt te worstelen met de balans tussen individualiteit
en gemeenschappelijkheid.
Georg Hegel verwoordt deze balans met zijn opvatting over
‘Anerkennung’. Hij geeft daarmee kritiek op het atomaire vrijheidsbegrip.
102pGeef met het begrip ‘Anerkennung’ Hegels kritiek op het atomaire
vrijheidsbegrip weer.
Beargumenteer vervolgens met tekst 5 of jij Hegels kritiek op het atomaire
vrijheidsbegrip overtuigend vindt.
Een andere typisch hedendaagse ervaring is volgens Polak het beoefenen
van mindfulness. Zelf is ze een trouwe beoefenaar van deze
meditatievorm; ze gebruikt hiervoor de app ‘Headspace’, die ze beschrijft
als haar ‘digitale goeroe’.
tekst 6
Mindfulness, leert de app, is het vermogen om aanwezig te zijn, tot rust in het
hier en nu, ten volste betrokken bij wat je op dit moment aan het doen bent.
Tijdens het zitten en ademen dwalen mijn gedachten regelmatig af naar de
paradoxale herkomst van mijn digitale goeroe. Silicon Valley is nu juist dé
plek waar de giftige afleiding wordt gecreëerd die ons met z’n allen zo naarstig naar mindfulness doet grijpen. Dat mijn iPhone zowel het probleem als de oplossing biedt, maakt me onbehaaglijk. naar: De Correspondent, 2018
Polaks onbehagen is te begrijpen vanuit Martin Heideggers analyse van
de moderne technologische wereld. In die analyse verwoordt Heidegger
de moderne verhouding tussen mens en wereld.
111pLeg met het begrip ‘gestel’ uit wat volgens Heidegger de moderne
verhouding tussen mens en wereld is.
Volgens Heidegger draagt het wezen van de moderne techniek het gevaar
in zich dat andere vormen van ‘ontbergen’ verdrongen worden.
Dit kan tot de opvatting leiden dat de Headspace-app andere vormen van
‘ontbergen’ verdringt.
122pGeef met tekst 6:
− een argument voor deze opvatting en
− een argument tegen deze opvatting.
Polaks onbehagen bij de mindfulness-app reikt nog verder. Steeds meer
bedrijven bieden werknemers mindfulness-tijd aan op hun werkdag. De
meditatievorm kan volgens verschillende onderzoeken helpen om
depressiviteit te voorkomen en kan bovendien begrip en betrokkenheid
tussen mensen bevorderen. Polak vermoedt echter dat bedrijven
mindfulness vooral aanbieden om dure burn-outs te voorkomen en zo de
personeelskosten laag te houden en de productiviteit te bevorderen.
Dit vermoeden kan in verband gebracht worden met de kritiek van Jürgen
Habermas op de instrumentele rationaliteit van de modernisering.
Habermas introduceert het idee van een gekoloniseerde leefwereld.
132pLeg Habermas’ onderscheid tussen instrumentele rationaliteit en
communicatieve rationaliteit uit.
Beargumenteer vervolgens of het aanbieden van mindfulness tijdens het
werk een voorbeeld is van Habermas’ idee van de gekoloniseerde
leefwereld.
Volgens Polak behoort de hedendaagse mens die naar betekenisvolle
ervaringen zoekt tot de ‘strevende klasse’. Deze klasse bestaat uit
grootstedelijke, hoogopgeleide mensen met een redelijk inkomen. Zij
wijzen opzichtig materialisme af, verkondigen geen luide, activistische
boodschap, maar hebben als belangrijkste streven om ‘bewust en
onopvallend te consumeren’:
tekst 7
De strevende klasse eet biologische kip (of helemaal geen kip), drinkt
amandelmelk, kijkt naar kwaliteitsseries op Netflix, verrijkt zichzelf (en zijn
bilpartij) met yoga, draagt sociaal bewust geproduceerde, ecologisch
katoenen kleren en geeft veel geld uit aan unieke, authentieke reizen en
onderwijs. Wie tot deze nieuwe culturele en sociale groep behoort, streeft ernaar om een beter mens te zijn, in alle aspecten van zijn leven. Economische positie is daarbij van secundair belang. naar: De Correspondent, 2017
Polak rekent zichzelf ook tot de strevende klasse en benadrukt met
gevoel voor zelfspot dat deze klasse met haar onopvallende, bewuste
keuzes voor het goede leven vooral de eigen, verheven sociale positie in
stand houdt.
142pGeef een argument voor en een argument tegen de opvatting dat de
strevende klasse bijdraagt aan de verdikking van marktrelaties.
152pGeef een argument voor en een argument tegen de opvatting dat de
strevende klasse bijdraagt aan ecologische transitie.
Polak wijst vervolgens op een gevaar van de strevende klasse:
tekst 8
De leden van de strevende klasse zijn niet de boeven van Wall Street, niet de
Russische oligarchen die Londen en Manhattan opkopen, ze zijn geen
plutocraten in privéjets. Ze verdienen lang niet allemaal extreem veel geld.
Maar juist hun positieve eigenschappen maken de strevende klasse
misschien wel gevaarlijker dan de superrijken, die worden verguisd in de
media. Er zijn maar weinig miljardairs, maar de strevende klasse is gigantisch
en machtig. Boven alles versterken ze, met hun subtiele en onzichtbare keuzes, het socioculturele privilege van zichzelf én hun kinderen, terwijl ze anderen uitsluiten. De zelfvoldaanheid van die keuzes en het idee dat ze hun sociale positie zelf verdiend hebben, stelt de strevende klasse in staat om de groeiende ongelijkheid om zich heen te negeren. naar: De Correspondent, 2017
Volgens Polak sluit de strevende klasse met haar ideeën anderen in de
samenleving uit.
Dit mechanisme is te herkennen in de kritiek van Karl Marx op instituties.
161pLeg met tekst 8 Marx’ kritiek op instituties uit.
Instituties kunnen worden onderscheiden in zachte en harde instituties.
172pLeg dit onderscheid uit met tekst 8.
Beargumenteer vervolgens met dit onderscheid of jij het eens bent met
het genoemde gevaar in tekst 8.
opgave 3Opgave 3 Kledingindustrie
Hoewel er veel aandacht is voor eerlijke handel in de mondiale
kledingindustrie, is er ook nog steeds veel mis. Arbeiders worden vaak
uitgebuit: ze moeten werken onder ongezonde en gevaarlijke
omstandigheden en ze worden niet beschermd door arbeidsrechten.
Om te kunnen vaststellen wat de rechten van mensen in een samenleving
zijn, maakt John Locke een onderscheid tussen de natuurtoestand en de
natuurwet.
182pGeef weer wat de natuurtoestand inhoudt volgens Locke.
Leg vervolgens met Lockes opvatting van de natuurwet uit dat de situatie
van de uitgebuite arbeiders niet is toegestaan.
In een documentairereeks over de kledingindustrie vertelt Shampa uit
Bangladesh over haar werkende leven in een naaiatelier en over haar
droom om danseres te worden:
tekst 9
Het probleem is dat ik zes dagen per week in een fabriek werk. Van acht uur
’s ochtends tot zeven uur ’s avonds, dus ik heb nooit tijd om te dansen. Ik ben
De naaiateliers zijn een voorbeeld van arbeidsdeling en uitbesteding van
arbeid.
Adam Smith is een voorstander van de verdeling van de werkzaamheden,
hoewel hij ook oog heeft voor de nadelige gevolgen ervan. Volgens Smith
zijn deze gevolgen te beheersen door de overheid.
192pLeg uit dat arbeidsdeling volgens Smith ontstaat uit menselijke neigingen.
Leg vervolgens uit welke taak de overheid volgens Smith heeft om de
nadelige effecten van de vrije markt uit tekst 9 te voorkomen.
Een voorwaarde voor de vrije markt is het idee van persoonlijk bezit.
201pLeg uit hoe volgens Locke persoonlijk bezit ontstaat.
Shampa bezit nauwelijks iets, maakt lange dagen en verdient bijna niets.
Volgens Karl Marx leidt het kapitalistische denken over eigendom ertoe
dat arbeiders als Shampa worden uitgebuit.
212pLeg uit dat de vrije markt volgens Marx de uitbuiting van Shampa in de
hand werkt, met:
− het privébezit van productiemiddelen, en
− het begrip ‘kapitaal’.
Marx dacht dat de situatie van arbeiders zoals Shampa uiteindelijk tot een
verandering zou leiden, omdat er onvermijdelijk een revolutie zou komen.
221pLeg met Marx’ idee van de ontwikkeling van de productieverhoudingen uit
dat deze revolutie volgens Marx onvermijdelijk is.
Er is ook een andere kant van de kledingindustrie. Zo vertelt Laizu wat het
harde werk, waarmee ze weinig verdient, haar heeft gebracht in het leven:
tekst 10
Als je in een kledingfabriek werkt, dan hoef je geen bruidsschat te betalen om
te trouwen. Je mag trouwen met wie je wilt. Vrouwen zijn nu onafhankelijk. Ze
kunnen voor zichzelf en hun families zorgen. Als ik in het dorp was gebleven
Volgens Martha Nussbaum is ontwikkeling van mensen in arme landen
niet goed uit te drukken in alleen financiële aspecten.
232pLeg uit wat volgens Nussbaum het probleem is met het bnp als criterium
voor de ontwikkeling van een land.
Leg vervolgens met tekst 10 uit, welke andere benadering Nussbaum
voorstelt.
Door verschillende initiatieven in ontwikkelingsgebieden ontworstelen
vrouwen zich aan een kansarme en uitzichtloze positie.
Nussbaum beschrijft in haar boek Mogelijkheden scheppen de situatie van
Vasanti: Vasanti had geen opleiding en leefde in een politieke context
waarin vrouwen weinig invloed hadden op het bestuur. Zij was volkomen
afhankelijk van haar echtgenoot en familie voor haar bestaan. Dankzij een
lening van een ontwikkelingsorganisatie kan zij nu een eigen bestaan
opbouwen. Door haar betrokkenheid bij de vrouwenbeweging is ze ook
politiek actief geworden. Maar ook het nieuwe leven van Vasanti is vol
onzekerheid. Vrouwen in haar omgeving worden niet serieus genomen en
mensen vinden dat het verwerpelijk is dat Vasanti politiek actief is. Ze
wordt belemmerd in haar werk, maar Vasanti heeft deze tegenslagen
overwonnen. Vasanti’s nieuwe leven is een resultaat van een fragiele
ontwikkeling in haar zelfbeeld en haar beeld van de buitenwereld, die
constant onder druk staan.
Volgens Nussbaum zijn er twee strategieën voor het omgaan met de
breekbaarheid of kwetsbaarheid van het goede leven.
242pLeg met het voorbeeld van Vasanti uit dat het goede leven en de
kwetsbaarheid daarvan volgens Nussbaum met elkaar verbonden zijn.
Beargumenteer vervolgens welke van de twee strategieën die Nussbaum
beschrijft, volgens jou het best werkt voor Vasanti.
De voorbeelden van Laizu en Vasanti zoals hiervoor beschreven, laten
zien dat het goede leven niet eenduidig en helder te definiëren is in
termen van werk en inkomen.
Volgens Hannah Arendt is de manier waarop we met werk omgaan een
belangrijke factor in ons begrip van het goede leven.
Arendt maakt een onderscheid tussen werken, arbeiden en handelen. In
de verhalen van Laizu en Vasanti lijkt er geen echt ‘werk’ aanwezig zoals
Arendt dat beschrijft. Toch herken je in de voorbeelden van deze twee
vrouwen wel een verschil tussen ‘arbeiden’ en ‘handelen’.
252pLeg uit wie van de twee volgens Arendt gericht is op ‘arbeiden’ en wie op
‘handelen’.
Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
