opgave 1Opgave 1 Avatar
11pIn de sciencefictionfilm Avatar ontmoeten mensen
een inheemse bevolking van een andere planeet, de
Na’vi: lange, blauwe, intelligente mensachtige
wezens met een staart die in harmonie met de natuur
leven.
De mens Jake Sully krijgt de opdracht om contact te
leggen met de Na’vi. Zijn hersenen en lichaam
worden daartoe via speciale apparatuur draadloos
verbonden met een Na’vi-lichaam, zijn ‘avatar’, dat
speciaal voor dit doel is gekweekt (zie afbeelding
hiernaast).
Jake krijgt prikkels toegediend in zijn menselijke
lichaam dat in een speciale machine in een
laboratorium ligt. En ook zijn Na’vi-lichaam wordt
zintuiglijk geprikkeld in de omgeving van de Na’vi
waarin hij zich voortbeweegt.
Andy Clark beschrijft de experimenten ‘pijn in het
bureaublad’ en ‘de verlengde neus’.
Leg met een van deze twee experimenten uit dat
Jake volgens de opvatting van Clark kan leren
omgaan met zijn Na’vi-lichaam.
In het begin beweegt Jake nog moeizaam en klungelig met zijn Na’vi-
lichaam, maar al rennend, springend en zwemmend leert hij steeds beter
zijn balans te houden. Met het verschil tussen de klungelige verhouding
die Jake in het begin heeft tot zijn Na’vi-lichaam en de beheerste
verhouding die hij er later toe heeft, kan worden uitgelegd wat Clarks
begrippen ‘interface’ en ‘cyborg’ inhouden.
22pLeg uit welk van deze twee begrippen past bij de verhouding die Jake in
het begin tot zijn Na’vi-lichaam heeft.
Leg vervolgens uit welk van deze twee begrippen past bij de verhouding
die Jake later tot zijn Na’vi-lichaam heeft.
Volgens Jos de Mul is de mens van nature kunstmatig, maar verandert de
menselijke, humanistische identiteit door de omgang met techniek.
32pGeef weer wat volgens De Mul het mensbeeld van het humanisme is.
Leg vervolgens met een voorbeeld van hedendaagse techniek uit dat de
humanistische identiteit van de mens volgens De Mul verandert door
omgang met techniek.
Om contact te leggen met de Na’vi moet Jake door hen geaccepteerd
worden als Na’vi. Maar in zijn begintijd wordt Jake door de echte Na’vi
een ‘skxawng’ genoemd, een ‘idioot’. Jake beweegt zich niet alleen
klungelig door het bos, maar gaat volgens de Na’vi ook respectloos om
met de dieren en planten. Jake schaamt zich als hij ontdekt hoe hij
genoemd wordt, waarna hij wil laten zien dat hij wel een goede Na’vi kan
zijn.
Frantz Fanon beschrijft hoe zijn bestaanservaring als zwarte man wordt
gevormd door de blik van anderen.
42pLeg met het voorbeeld van Jake als ‘skxawng’ uit dat Jakes
bestaanservaring als Na'vi mede wordt gevormd door de blik van anderen.
Leg vervolgens uit dat Jakes bestaanservaring niet wordt overstemd door
de blik van anderen, zoals bij Fanon.
In de film Avatar zijn alle levende wezens onderling verbonden, via een
soort netwerk van draden, als een zenuwnetwerk. Via ‘zenuwdraden’ in
het haar kan iedere Na’vi zichzelf verbinden met dit netwerk.
Wanneer Jake eraan toe is, mag ook hij zijn ‘zenuwdraden’ verbinden met
het dradennetwerk en ervaart hij de onderlinge verbondenheid van alles in
de natuur en zijn eigen plek daarin. Dit is voor Jake ook een
bestaanservaring.
51pLeg met deze bestaanservaring van Jake uit dat bestaanservaringen een
ethische dimensie hebben.
Het dradennetwerk dat alles in het bos van de Na’vi verbindt, is niet louter
fictie. Uit wetenschappelijk onderzoek is gebleken dat onze natuur ook
zo’n uitgestrekt netwerk kent, maar dan van schimmels. Dit
schimmelnetwerk, mycelium, is verbonden met de wortels van planten en
bomen en is soms zichtbaar in de vorm van paddenstoelen. Ondergronds
zorgt het mycelium voor de uitwisseling van informatie en voedsel tussen
bomen. Oudere bomen kunnen water doorgeven aan jonge boompjes,
waarbij hun eigen nakomelingen meer krijgen dan andere boompjes.
Er is discussie over de vraag of bomen, net als mensen,
handelingsvermogen hebben.
Volgens Timothy Morton kun je zeggen dat bomen net als mensen
handelingsvermogen hebben. Hij geeft hiervoor verschillende redenen.
62pLeg met het voorbeeld van het mycelium een van de redenen van Morton
uit dat bomen handelingsvermogen hebben, net als mensen.
Geef vervolgens met het begrippenpaar ‘vrijheid en determinisme’ een
argument dat bomen, in tegenstelling tot mensen, geen
handelingsvermogen hebben.
De onderlinge verbondenheid van alles in het bos van de Na’vi levert in
de film Avatar een romantisch beeld van harmonie met de natuur op.
Ook de wetenschappelijke ontdekking van het verbindende
schimmelnetwerk leidt bij sommige mensen tot een beeld van een
harmonieuze natuur. Zij wijzen erop dat ook voor mensen schimmels
essentieel zijn. Ons voedsel, onze medicijnen en de kringloop van het
leven zijn gebaseerd op de werking van schimmels. Mensen bestaan
bovendien zelf voor een deel uit myceliumdraden, dat wil zeggen uit niet-
menselijke wezens, namelijk schimmels.
Volgens Morton is het belangrijk dat mensen meer ecologisch gaan
denken, zodat de verbondenheid met allerlei andere levende wezens
centraal staat. Maar deze manier van denken leidt volgens Morton niet tot
een geruststellend besef van harmonie met de natuur.
71pLeg uit dat ecologisch denken over het mycelium volgens Morton niet zal
leiden tot een geruststellend besef van harmonie met de natuur.
Schimmels produceren stoffen waarvan medicijnen tegen infectieziektes
kunnen worden gemaakt: antibiotica. Lang werd dit gezien als definitieve
oplossing voor ziektes als longontsteking en bloedvergiftiging, maar
inmiddels blijken bacteriën resistent te kunnen worden. Resistente
bacteriën kunnen zorgen voor vrijwel onbeheersbare uitbraken van
infectieziektes.
Bruno Latour legt met zijn actor-netwerktheorie uit dat de grens tussen
menselijk en niet-menselijk is vervaagd.
82pLeg uit dat de grens tussen menselijk en niet-menselijk volgens Latour is
vervaagd. Gebruik daarbij:
− de actor-netwerktheorie, en
− het voorbeeld van antibiotica.
In de film Avatar willen de mensen het bos van de Na’vi vernietigen om er
grondstoffen te kunnen winnen. Omdat het Jake niet lukt om de mensen
te overtuigen van de waarde van het bos, sluit hij zich aan bij de Na’vi.
Latour stelt voor om een Parlement van de dingen op te richten.
92pLeg met het voorbeeld van het bos van de Na’vi uit dat Latour een
voorstander is van de oprichting van een Parlement van de dingen.
Beargumenteer met een voorbeeld of jij denkt dat het goed is om een
Parlement van de dingen op te richten.
opgave 3Opgave 3 VR
Virtual reality (VR) is een digitale werkelijkheid waarin je kunt rondkijken,
bewegen en handelen. Journalist Thomas Heerma van Voss onderzoekt
hoe het is om een VR-spel te spelen. Hij gaat hiervoor naar een grote,
lege hal:
tekst 3
Ik krijg een helm opgezet met bril eraan en een plastic geweer in mijn handen
gedrukt. […] Een paar minuten later [hol ik] door die troosteloze ruimte,
bukkend, versnellend, en volledig in beslag genomen door de virtuele vlotten
waar [ik] op [moet] terechtkomen, de smalle trappetjes waar ik werkelijk
duizelig van word, de zombies die af en toe uit het niets opduiken en mijn
hartslag doen versnellen.
Het wonderlijke is hoe snel dit alles went: deze wereld, die eigenlijk geen
moment voelt als nep en veel meer indruk maakt dan wat ik tot dusverre heb
meegemaakt.
bron: Thomas Heerma van Voss, Blijf je nog wel jezelf als virtual reality je
zintuigen overneemt?, NRC, 2022
Volgens fenomenoloog Maxine Sheets-Johnstone gaat de gewaarwording
van ons bewegende lichaam in de ruimte vooraf aan bewuste reflectie.
162pLeg dit uit met:
− het begrip ‘lichaamsschema’, en
− tekst 3.
Fenomenologen reageren op de dualistische filosofie van René
Descartes, waarin de vraag naar de mens wordt beantwoord vanuit het
eerstepersoonsperspectief en vanuit het derdepersoonsperspectief.
172pLeg uit dat Descartes de vraag naar de mens beantwoordt vanuit beide
perspectieven.
Psycholoog Louis Zantema behandelt met behulp van een VR-spel
patiënten met chronische pijn. De patiënten lopen in werkelijkheid rond in
een lege game-hal, maar virtueel gaan ze op reis in hun eigen lichaam.
Dankzij het spel vermindert hun pijnervaring.
tekst 4
‘Wie de VR-bril opzet, duikt letterlijk het eigen zenuwstelsel in’, zegt Zantema.
Gebruikers beginnen op de plek waar ze pijn voelen, bijvoorbeeld in de
onderrug. In de virtuele wereld zijn de pijnpunten zichtbaar in de vorm van
een klein rood bolletje. Die plekken moeten worden beschoten als in een
schietspel.
bron: Nikki Catlender, Pijn bestrijden met VR-bril? Fries bedrijf wint er
prestigieuze prijs mee, NOS Nieuws, 2019
Volgens hoogleraar chirurgie Harry van Goor heeft deze VR-therapie een
duidelijk effect op patiënten. Mensen met chronische pijn trainen in het
spel hun brein om de abnormaal overgevoelige reactie op zenuwprikkels
te verminderen. Op hersenfilmpjes ziet Van Goor dat het brein minder
heftig reageert op pijn wanneer iemand de VR-bril draagt.
Volgens Dick Swaab zijn wij ons brein.
Hubert Dreyfus heeft bezwaren tegen opvattingen zoals deze opvatting
van Swaab.
183pLeg uit dat Swaab de opvatting van Van Goor kan ondersteunen vanuit de
opvatting dat wij ons brein zijn.
Beargumenteer vervolgens of jij het eens bent met Swaabs opvatting dat
wij ons brein zijn. Gebruik daarbij:
− Dreyfus’ kritiek op de opvatting dat wij ons brein zijn, en
− het voorbeeld van het VR-spel om pijn te verminderen.
Het VR-spel zou ook begrepen kunnen worden vanuit 4E-cognitie.
192pLeg met tekst 4 de 4E-begrippen ‘extended’ en ‘enactive’ uit.
VR inspireert ook kunstenaars. De tentoonstelling UFO (Unidentified Fluid
Other) toont werk van kunstenaars die proberen om nieuwe technologie te
doorgronden en nieuwe, virtuele realiteiten te creëren.
Bij het kunstwerk Foreign Nature (zie afbeelding hieronder) komen
toeschouwers in een ruimte waar de vloer en muren lijken te verdwijnen.
Projecties van voortdurend veranderende bouwwerken wekken de
suggestie van een eindeloze, bewegende ruimte met diepte.
Sommige mensen raken gedesoriënteerd door het kunstwerk, omdat de
projecties onder hen door en langs hen heen bewegen en telkens
veranderen; de toeschouwers zien dus geen vloer meer, maar staan daar
wel zelf op stil.
Voor de projecties heeft de kunstenaar gebruikgemaakt van een
softwareprogramma dat wiskundige formules vertaalt naar projecties die
telkens van diepte, vorm en kleur veranderen.
Volgens Petran Kockelkoren verandert technologie onze waarneming. Hij
verduidelijkt dit met het voorbeeld van de trein.
203pLeg met het voorbeeld van treinziektes uit wat Kockelkoren bedoelt met
‘de inlijving van techniek’.
Beargumenteer vervolgens of jij denkt dat er bij het kunstwerk Foreign
Nature op eenzelfde manier sprake kan zijn van inlijving. Gebruik daarbij
Kockelkorens begrippen ‘decentreren’ en ‘recentreren’.
In een ander kunstwerk, ENTER, wordt het lichaam van toeschouwers
gescand. Dat gescande lichaam verschijnt vervolgens levensgroot in
grove pixels in de tentoonstellingsruimte. De bewegingen van je lichaam
worden via sensoren en een algoritme omgezet in klanken. Op het
tekstbordje staat te lezen: ‘Op het moment dat je technologie gebruikt,
neem je deel aan uploaden van data. In dit kunstwerk word ook jij een
datastroom.’ De kunstenaar suggereert vervolgens dat de betekenis van
ENTER niet vastligt. Jouw datastroom kan je 15 minutes of fame
opleveren, maar ook een ongewenste zichtbaarheid.
Yuval Noah Harari denkt dat de vervaging van de grens tussen fysieke en
niet-fysieke verschijnselen betekent dat het geloof in de mens als
authentiek zelf zal plaatsmaken voor dataïsme.
212pLeg uit dat het algoritme in ENTER een voorbeeld is van het vervagen van
de grens tussen fysiek en niet-fysiek.
Beargumenteer vervolgens met het voorbeeld van het kunstwerk ENTER
of jij het met Harari eens bent dat het geloof in de mens als authentiek
zelf zal plaatsmaken voor dataïsme.
Volgens Karen Barad is de grens tussen fysieke en niet-fysieke
verschijnselen niet meer goed te trekken. Zij spreekt van ‘intra-actie’.
221pLeg met het voorbeeld van het kunstwerk ENTER uit wat Barad bedoelt
met intra-actie.
In de tentoonstelling wijst een virtuele figuur de bezoekers de weg. Deze
figuur is niet mannelijk en niet vrouwelijk en stelt voortdurend vragen aan
de bezoekers over wat het betekent om mens te zijn. Een van de vragen
is of virtuele werelden mensen de mogelijkheid geven om hun identiteit
vorm te geven buiten de bekende hokjes. Het museum zelf beantwoordt
deze vraag met de stelling dat in een virtuele wereld, waar de menselijke
identiteit data is geworden, iedereen ‘anders’ is en dat het nog
ongeïdentificeerd en fluïde is wie mensen zullen zijn of worden. Vandaar
de titel van de tentoonstelling: Unidentified Fluid Other.
Miriam Rasch onderzoekt de verhouding tussen data en mens. Zij
gebruikt het begrip ‘else’.
231pBeargumenteer met Rasch’ begrip ‘else’ of jij het met het museum eens
bent dat in een virtuele wereld iedereen een unidentified fluid other is.
Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift.
