Eindexamen filosofie vwo 2024, tijdvak 2

Leg de opvatting van Vroon & Draaisma uit dat metaforen uit wetenschap

en technologie beïnvloeden hoe we onszelf als mens begrijpen.

Leg vervolgens met een voorbeeld uit dat deze invloed historisch

contingent is.

Het mechanistisch wereldbeeld van de moderne natuurwetenschappen

gaat uit van materie als ordeningsprincipe: alle verschillende dingen

bestaan uit materie, die worden bepaald door natuurwetten.

René Descartes ontwikkelde zijn filosofie over de mens ten tijde van de

opkomst van de moderne natuurwetenschappen.

Leg uit dat Descartes’ opvatting van de mens uitgaat van twee

ordeningsprincipes.

Een meer hedendaagse vorm van denken vanuit een ordeningsprincipe is

het functionalisme: volgens het functionalisme liggen aan het brein en aan

computers dezelfde functionele principes ten grondslag. Om die reden

gaan veel functionalisten ervan uit dat computers ook het menselijk

denken kunnen nabootsen, simuleren.

Hubert Dreyfus heeft kritiek op het idee dat computers het menselijk

denkvermogen kunnen simuleren, omdat het denken volgens hem

belichaamd is. Hij noemt drie functies die het lichaam heeft bij visuele

waarneming die niet door computers nagebootst kunnen worden.

Leg met een van deze functies Dreyfus’ kritiek uit op de functionalistische

opvatting dat computers het menselijk denkvermogen kunnen simuleren.

Volgens Dreyfus verwerken mensen waarnemingen anders dan

computers.

Leg met Dreyfus’ argument over de verwerking van waarneming zijn

kritiek op het functionalistische denken uit.

Ook het dataïsme kan opgevat worden als een vorm van denken die

vanuit één ordeningsprincipe veel verschillende soorten dingen

samenbrengt.

Yuval Noah Harari zegt over het dataïsme:

We zien nu de opkomst van een nieuw wereldbeeld of een nieuwe ideologie

die we dataïsme noemen, omdat het boven alles autoriteit toekent aan data.

Het dataïsme geeft autoriteit aan de clouds, aan de Google cloud, de

Microsoft cloud. Het dataïsme zegt tegen mensen: luister niet naar je eigen

gevoelens, luister naar Google, luister naar Amazon; zij weten het best hoe jij

je voelt en ook waarom je je voelt zoals je je voelt. En daarom nemen zij

betere beslissingen voor jou dan je zelf kan.

Critici zien in het dataïsme een gevaar voor de manier waarop de mens

zichzelf begrijpt. De vraag naar het wezen van de mens kan zowel

opgevat worden als vraag naar de essentie van de mens, maar ook als

vraag naar de bestaanservaring van de mens.

Beargumenteer of het volgens jou een gevaar is als de mens zichzelf

begrijpt als data. Ga daarbij in op:

− tekst 1

− Harari’s argument dat de mens data wordt,

− het begrip ‘essentie’, en

− het begrip ‘bestaanservaring’.

Volgens steeds meer filosofen is het denken vanuit ordeningsprincipes,

waarbij de veelheid aan dingen in de werkelijkheid wordt teruggeleid tot

één of enkele dingen als onderliggende principes, niet juist. De veelheid

aan dingen in de werkelijkheid moet níet worden teruggeleid tot een of

enkele ordeningsprincipes. Hun alternatieve denken wordt ‘pluralisme’

genoemd. Een van de bekendste pluralistische filosofen is Bruno Latour.

In een artikel staat over zijn pluralistische filosofie:

Een eenvoudig virus, de Dode Zee, oliepijpleidingen, Wonder Woman, […] het

begrip vrijheid, moessons, ‘dode’ talen en tektonische platen. Ze zijn allemaal

echt. Ze zijn allemaal actief. Deze en talloze andere entiteiten zijn op hun

manier actoren, met hun eigen rol in de schepping van onze wereld. […] Maar

hier zou Bruno Latour wellicht ‘ho’ hebben gezegd en om een kleine correctie

hebben gevraagd: de schepping van werelden.

Latour werkt zijn pluralistische manier van denken onder andere uit in de

actor-netwerktheorie.

Geef Latours actor-netwerktheorie weer.

Geef vervolgens met een van de voorbeelden uit tekst 2:

− een argument voor Latours opvatting dat dingen actoren zijn, en

− een argument tegen Latours opvatting dat dingen actoren zijn.

Een andere pluralistische filosoof is Karen Barad. Zij maakt een

onderscheid tussen interactie en intra-actie. Ook in het enactivisme van

Alva Noë speelt het begrip interactie een belangrijke rol. Hij gebruikt in

zijn uitleg het voorbeeld van de Porscherijder.

Leg Barads onderscheid tussen interactie en intra-actie uit.

Leg vervolgens met het voorbeeld van de Porscherijder uit welke rol het

begrip interactie speelt in Noë’s opvatting van het enactivisme.

Pluralistische filosofen hebben kritiek op het idee dat de mens een

duidelijk afgebakend wezen is dat begrepen kan worden uit bijvoorbeeld

de werking van materie, uit biologische drijfveren of een ander

ordeningsprincipe.

Volgens Andy Clark kan de mens gemakkelijk nieuwe technieken

incorporeren.

Leg deze opvatting van Clark uit en ga daarbij in op:

− het experiment van de verlengde neus, en

− de begrippen ‘cyborg’ en ‘interface’.

Geef vervolgens een argument dat Clark aansluit bij de pluralistische

opvatting van de mens.

Geef weer wat de wet van de bemiddelde onmiddellijkheid van Plessner

inhoudt.

Leg vervolgens uit dat deze wet de behoefte aan inclusieve taal kan

verklaren.

Volgens Waszink moeten we eerst nadenken over de zin en onzin van

nieuwe woorden en er dan pas over oordelen. Woorden hebben

betekenissen die kunnen veranderen. Ook de gevoelens die mensen

hebben bij woorden waarmee ze worden beschreven kunnen veranderen.

Dat geldt voor woorden als ‘man’ en ‘vrouw’, maar ook voor woorden als

‘wit’ en ‘zwart’. Of een woord als ‘allochtoon’; sommigen willen dat woord

liever vervangen door ‘bicultureel’.

De filosofische vraag naar de mens kan beantwoord worden vanuit een

eerstepersoonsperspectief en vanuit een derdepersoonsperspectief.

Beide hebben een ethische dimensie.

Leg met een voorbeeld van inclusieve taal uit:

− wat de ethische dimensie van het eerstepersoonsperspectief inhoudt,

en

− wat de ethische dimensie van het derdepersoonsperspectief inhoudt.

Waszink reageert op een artikel op oneworld.nl over voorbeelden van

woorden waarmee mannen en vrouwen ongelijk worden behandeld. Ze

vraagt zich af of woorden als ‘mankracht’ moeten veranderen:

[Z]o schrijft oneworld.nl: ‘Meisjes leren van kleins af aan dat het niet erg is om

vergeten te worden, en dat ze genoegen moeten nemen met ‘impliciet ook

bedoeld worden’. Alsof vrouwen geen noemenswaardige kracht bezitten […].

Je kunt daar wel wat aan doen, natuurlijk. In het Nederlands kun je ervoor

kiezen om woorden als menskracht of bemensing […] te gebruiken: dan zou

je ervoor zorgen dat niet alleen mannen zich aangesproken voelen, maar ook

vrouwen, en ook mensen die zich geen man of vrouw voelen. Maar dat voelt

wat krampachtig aan, en blijkt vaak nog vooral aanleiding voor gefronste

wenkbrauwen of lolletjes: […] werd het geen tijd om de mandarijn mensdarijn

te noemen?

Volgens Simone de Beauvoir is de bestaanservaring van vrouwen

gevormd door culturele opvattingen over vrouw-zijn.

Beargumenteer of het volgens jou een goed idee is om het woord

‘mankracht’ te vervangen door ‘menskracht’. Gebruik daarbij:

− tekst 3, en

− het verschil in de vorming van de bestaanservaring van vrouwen en

mannen volgens De Beauvoir.

Waszink kijkt ook naar woorden die veel mensen niet meer gebruiken,

omdat ze als beledigend of kwetsend worden ervaren. Zo wordt het woord

‘slaaf’ tegenwoordig meestal vervangen door ‘slaafgemaakte’:

Columnist Stephan Sanders zegt over die keuze in NRC: ‘Daar is iets voor te

zeggen: niemand zou als ‘slaaf’ geboren moeten zijn, er bestaat geen

‘slavenras’, en bovendien was er altijd een actieve partij die mensen tot slaaf

maakte.’ Maar, vond hij, er was ook iets tégen te zeggen, want ‘zelfs de

ongeboren of net geboren kinderen van slaven/slaafgemaakten werden

volautomatisch tot de slavenpopulatie gerekend door de eigenaren. Zo kon er

een geschiedenis ontstaan van zwarte en gekleurde mensen die in slavernij

geboren werden, generaties achter elkaar.’ Sanders vindt dat beide woorden

verschillende aspecten uitlichten: als je slaafgemaakt zegt, benadruk je de

menselijkheid van de geknechten, maar als je slaaf zegt geef je duidelijker

aan hoe het er echt aan toeging en niet hoe het had moeten zijn.

Sanders doet vervolgens het voorstel om de woorden ‘slaaf’ en

‘slaafgemaakt’ allebei te gebruiken.

Frantz Omar Fanon beargumenteert dat de bestaanservaring van mensen

van kleur gevormd is door de blik van anderen.

Het begrippenpaar ‘is’ en ‘ought’ wordt in de ethiek gebruikt om een

onderscheid te maken tussen respectievelijk ‘beschrijvend’ en

‘voorschrijvend’.

Beargumenteer of jij het met Sanders’ voorstel eens bent. Gebruik daarbij:

− Fanons argument dat de bestaanservaring van mensen van kleur is

gevormd door de blik van anderen,

− het begrippenpaar ‘is’ en ‘ought’, en

− tekst 4.

Ook bij kunstmatige intelligentie speelt de kwestie van inclusie. Zo bleek

dat sommige neurale netwerken voor gezichtsherkenning discriminerend

waren. Er werden veel fouten gemaakt bij de herkenning van mensen die

niet een witte man zijn. Vooral bij vrouwen van kleur bleek de kans veel

groter dat het gezicht verkeerd werd herkend. De reden hiervoor was dat

de data waarmee het neurale netwerk was getraind voor 80% bestond uit

afbeeldingen van witte mensen en voor 75% uit mannen.

Volgens connectionisten kan kunstmatige intelligentie het menselijk

denkvermogen simuleren.

Leg deze connectionistische opvatting uit.

Leg vervolgens uit dat het probleem van discriminerende

gezichtsherkenning vanuit het connectionisme opgelost kan worden.

Volgens Peter-Paul Verbeek transformeert techniek ons moreel

handelingsvermogen.

Geef met het voorbeeld van discriminerende gezichtsherkenning:

− een argument voor deze opvatting van Verbeek, en

− een argument tegen deze opvatting van Verbeek.

Andy Clark zou een neuraal netwerk voor gezichtsherkenning een

dynamisch apparaat noemen. Katherine Hayles zou het een cognitieve

assemblage noemen.

Geef de overeenkomst en het verschil weer tussen Clarks dynamische

apparaten en Hayles’ cognitieve assemblages.

Of het nu om taal of kunstmatige intelligentie gaat, je zou kunnen zeggen

dat mensen altijd méér zijn dan hun geslacht, gender of kleur. Acteur

Thorn de Vries pleit ervoor om verschillen op dat gebied niet meer

expliciet te benoemen als die niet het onderwerp zijn: ‘Ik hoop dat er over

vijf jaar in interviews over mijn werk staat: Thorn is acteur, in plaats van:

Thorn is non-binair’.

Miriam Rasch verzet zich tegen het reduceren van mensen tot

karikaturale profielen. Ze gebruikt daarbij het begrip ‘else’, zowel vanuit

het derdepersoonsperspectief als vanuit het eerstepersoonsperspectief.

Leg uit dat Rasch’ opvatting over het ‘else’ vanuit het

derdepersoonsperspectief aansluit bij de opvatting dat mensen altijd

meer zijn dan hun geslacht, gender of kleur.

Geef vervolgens met Rasch’ opvatting over het ‘else’ vanuit het

eerstepersoonsperspectief een argument voor De Vries’ opvatting om

verschillen uiteindelijk niet meer te benoemen.

Leg met het voorbeeld van de das die wormen eet uit wat de mesh

inhoudt volgens Morton.

In zijn boek Leven als een beest beschrijft Foster hoe zijn hol krioelt van

het leven. Een keer valt er een worm in zijn mond. Hij baalt ervan dat hij

walging voelt, terwijl een das die worm gewoon had opgegeten. Foster wil

zichzelf in de evolutie niet boven dassen plaatsen en begint te twijfelen

over wat de plaats is van de mens.

Leg met Fosters twijfel over de plaats van de mens uit dat ecologisch

denken volgens Morton een desoriënterende openheid heeft.

Om te ontdekken hoe een das de wereld ervaart, loopt Foster op handen

en knieën, dicht bij de grond. Dassen hebben een krachtige, gedrongen

lichaamsbouw, ideaal om te kunnen graven. De onhandig lange

ledematen van Foster maken zijn bewegingen echter geforceerd.

Maxine Sheets-Johnstone maakt gebruik van het begrip lichaamsschema.

Volgens Sheets-Johnstone en de 4E-benadering van belichaamd denken

(embodied cognition) kan Foster niet ontdekken hoe een das de wereld

ervaart.

Leg met een voorbeeld uit wat Sheets-Johnstone bedoelt met een

lichaamsschema.

Leg vervolgens uit dat Foster niet kan ontdekken hoe een das de wereld

ervaart als hij rondloopt op handen en knieën, vanuit:

− Sheets-Johnstones fenomenologische benadering, en

− de 4E-benadering van belichaamd denken (embodied cognition).

Na een paar weken wordt het voortbewegen op handen en knieën in het

bos vanzelfsprekend voor Foster.

Volgens George Lakoff en Mark Johnson is het menselijk denken en

spreken gekoppeld aan onze lichamelijkheid. Zij geven hierbij het

voorbeeld van oriënterende metaforen.

Wanneer mensen langere tijd op handen en knieën voortbewegen,

zouden er nieuwe oriënterende metaforen kunnen ontstaan.

Leg met een metafoor die past bij het lopen op handen en knieën uit wat

een oriënterende metafoor is.

Foster heeft meer moeite met het leven in een hol onder de grond dan hij

had gedacht. Hij wil zijn experiment voortzetten omdat hij als mens wil

leren van het dassenleven, maar hij ontdekt dat hij zijn ideeën over

dassen verkiest boven de echte wildernis.

Volgens Helmut Plessner drukt de wet van de utopische standplaats een

dubbele bestaanservaring van de mens uit.

Leg met Fosters experimentele leven als das de wet van de utopische

standplaats uit.

Fosters treinreis naar huis, na afloop van zijn experiment, voelt

onnatuurlijk snel. Het is alsof hij zich in smerige ‘geurblokken’ bevindt,

tussen blèrende en knetterende geluiden. Hij mist de kleine, zintuiglijke

genoegens van het dassenleven, zoals de geur van het bos.

Na thuiskomst went hij weer aan het snelle en lawaaierige stadsleven,

verliest hij zijn sterke geurvermogen en wordt treinreizen weer normaal.

Petran Kockelkoren beschrijft met een voorbeeld van treinervaringen dat

mensen in omgang met techniek decentreren en recentreren.

Tussen de treinervaringen die Foster en Kockelkoren beschrijven bestaan

overeenkomsten, maar ook een verschil.

Leg met het begrip decentreren een overeenkomst tussen beide

treinervaringen uit.

Leg vervolgens met het begrip recentreren een overeenkomst en een

verschil tussen beide treinervaringen uit.

Volgens Foster kunnen mensen iets van dassen leren. In zijn gewone

leven als mens mist Foster namelijk de rijke zintuiglijke belevingswereld

van de das, waarin talloze geluiden en geuren worden onderscheiden. Om

goed te kunnen leven als mens moeten we aandachtiger leven, zoals een

das, vindt Foster.

Volgens Donna Haraway nemen mensen de verantwoordelijkheid om

zichzelf vorm te geven door ‘staying with the trouble’.

Beargumenteer of de les die Foster trekt uit zijn leven als das volgens jou

aansluit bij Haraways pleidooi voor ‘staying with the trouble’.