opgave 1Door de tijd heen
De volgende beschrijvingen gaan over het voormalige eiland Schokland in
de Zuiderzee (nu IJsselmeer) en staan in willekeurige volgorde:
1 De VOC liet in een en hetzelfde jaar twee schepen bouwen die
genoemd werden naar dorpen op het eiland Schokland: de Ens en de
Emmeloord.
2 In het begin van de Nederlandse Opstand bleef het dorp Emmeloord
op het noordelijk deel van het eiland Schokland katholiek en ging het
dorp Ens op het zuidelijk deel over naar de nieuwe religie.
3 In het gebied van Schokland werd gevist met behulp van visfuiken en
er werd gejaagd met stenen pijlpunten. Landbouw speelde een kleine
rol in de voedselvoorziening.
4 Na de Beurskrach werden veel werklozen ingezet bij de aanleg van
dijken voor de drooglegging van de Zuiderzee. Schokland was vanaf
dat moment geen eiland meer.
5 Schokland kwam onder het bestuur van de heren van Kuinre. Zij
waren leenmannen van de bisschop van Utrecht.
6 Tijdens de ontginning van de Noordoostpolder vonden veel
onderduikers werk als polderjongens, ook op Schokland.
12pZet deze beschrijvingen in de juiste chronologische volgorde, van vroeger
naar later. Noteer alleen de nummers.
opgave 2Prehistorie en oudheid
Gebruik bron 1.
Stel: je doet onderzoek naar het beeld dat de Romeinen van de Grieken
hadden en je vindt deze gegevens over Cato (234-149 voor Christus), de
schrijver van de bron:
1 In 198 voor Christus was Cato praetor (de hoogste Romeinse
bestuurder) op Sicilië, een eiland waar veel Grieken woonden.
2 In 184 voor Christus werd Cato benoemd tot censor. In deze politieke
functie hield hij toezicht op het gedrag van burgers en nam hij
maatregelen om de publieke moraal en de privémoraal te verbeteren.
3 Het onderwijs in Rome was in handen van slaafgemaakte Grieken en
ook de meeste boeken werden in het Grieks geschreven. Cato was
een van de eerste auteurs die alleen in het Latijn wilde schrijven.
Je concludeert dat het beeld dat Cato in de bron weergeeft niet
representatief is voor zijn tijd.
24pLeg je conclusie uit door:
− aan te geven wat het gangbare beeld is van de Griekse cultuur in het
Romeinse Rijk en
− aan te tonen dat het beeld dat Cato weergeeft hiervan afwijkt en
− met twee van de gegevens een verklaring te geven voor de opvatting
van Cato.
opgave 3De middeleeuwen
Gebruik bron 2.
Paus Johannes X wil met zijn advies de kerstening van Normandië
bevorderen.
32pToon dit aan door aan te geven:
− welke methode Johannes X voorstelt en
− waardoor deze methode de kerstening kan bevorderen.
Drie gegevens over Jan zonder Land, koning van Engeland van 1199 tot
1 In 1189 bleef Jan zonder Land in Engeland achter toen zijn broer
Richard Leeuwenhart met een leger naar Jeruzalem vertrok om die
2 In 1205 kreeg Jan zonder Land ruzie met paus Innocentius III omdat
Jan zelf de nieuwe bisschop van Canterbury wilde benoemen.
3 In 1215 dwongen onder meer leden van
zonder Land om de Magna Carta te tekenen, waardoor de macht van
Deze gegevens uit het leven van Jan zonder Land kunnen gebruikt
worden om verschillende kenmerkende aspecten van de late
middeleeuwen te illustreren.
43pToon dit aan door elk van deze drie gegevens steeds te koppelen aan een
ander kenmerkend aspect van deze periode.
Gebruik bron 3.
Henry Knighton levert kritiek op John Wycliff.
54pLicht deze kritiek toe door, telkens met een verwijzing naar de bron, uit te
leggen dat:
− John Wycliff vooruitloopt op de Reformatie en
− Henry Knighton waarschijnlijk zijn eigen positie wil beschermen.
opgave 4Door de tijd heen
Vrouwenkleding vormt een weerspiegeling van de tijd waarin die werd
gedragen. De volgende beschrijvingen van vrouwenkleding staan in
willekeurige volgorde:
1 De bikini is vernoemd naar het eiland in de Stille Oceaan waar de
Amerikanen, een paar dagen voor de introductie van deze nieuwe
zwemkleding, een van de eerste atoombommen testten: atol Bikini.
2 De feministen van Dolle Mina droegen minirokken en verbrandden hun
bh's als protest tegen bestaande gezagsverhoudingen, waardoor ze
bijdroegen aan een sociaal-culturele verandering.
3 Engelse strijdsters voor vrouwenkiesrecht hadden een voorkeur voor
de losse, rechte reformjurken zonder korset. Zij combineerden de
jurken met sieraden, hoeden en linten in paars, wit en groen, de
kleuren van hun beweging.
4 In Nederland werden tijdens de bezettingsjaren voor het eerst blote
benen met sokjes en lange broeken voor vrouwen geaccepteerd, als
gevolg van de textielschaarste die toen heerste.
5 In Suriname werd de angisa (een hoofddoek) als pronkstuk samen met
de koto (een rok) gedragen door slaafgemaakte vrouwen. Door hun
hoofddoeken op speciale wijze te vouwen gaven de vrouwen
boodschappen over hun plantage-eigenaren door.
6 Vrouwen van het Taino-volk droegen alleen een soort schortjes van
katoen dat ze zelf verbouwden, sponnen en weefden, zo schreef
Columbus tijdens een van de eerste ontdekkingsreizen in naam van
de Spaanse koning.
62pZet deze gebeurtenissen in de juiste chronologische volgorde, van
vroeger naar later. Noteer alleen de nummers.
opgave 5Vroegmoderne tijd
Hieronder staan vier gegevens over besmettelijke ziekten:
1 In de zestiende eeuw stierven miljoenen inheemse bewoners van
Zuid-Amerika aan de mazelen, een in dat werelddeel onbekende
ziekte die van buitenaf geïntroduceerd werd.
2 In de achttiende eeuw liet de Russische keizerin Catharina zich
inenten tegen de pokken als voorbeeld voor de Russische bevolking
die de inentingen wantrouwde.
3 In de eerste helft van de negentiende eeuw ging de Britse overheid in
steden voorzieningen voor schoon drinkwater en riolering aanleggen
en het huisvuil ophalen waardoor de verspreiding van cholera werd
tegengegaan.
4 In 1918 kon de Spaanse griep zich razendsnel over de wereld
verspreiden door de verplaatsing van honderdduizenden mensen.
De verspreiding van besmettelijke ziekten en het beleid hiertegen houden
verband met historische ontwikkelingen in de tijd van verspreiding.
74pLicht dit verband toe voor elk van de gegevens, telkens met een
kenmerkend aspect uit die tijd.
In het vijfde artikel van de Unie van Utrecht (1579) werd overeengekomen
dat er een belasting op de verkoop van goederen als wijn, bier, zout en
wollen lakens zou worden opgelegd aan alle gewesten van de Unie.
82pLicht deze afspraak toe door aan te geven:
− tegen welk principe van de opstandige Nederlandse gewesten dit
artikel leek in te gaan en
− welke noodzaak er werd gezien voor het opnemen van deze afspraak.
Gebruik bron 4.
93pLicht de gebeurtenissen in 's-Hertogenbosch toe door:
− uit te leggen dat de calvinisten in 's-Hertogenbosch reageren op het
bericht van de Spaanse verovering van Maastricht en
− aan te tonen dat de Opstand in de Nederlanden niet alleen tegen het
Spaanse gezag gericht is.
Gebruik bron 4.
Op 8 juli 1579 trekt het stadsbestuur van 's-Hertogenbosch de
aanvaarding van de Unie van Utrecht weer in. Het stadsbestuur koopt
daarna het verslag van Heyman Voicht van Oudheusden voor 30 gulden.
Een bewering:
Het verslag van Voicht van Oudheusden geeft een eenzijdig beeld van de
gebeurtenissen in 's-Hertogenbosch en is voor het stadsbestuur toch
interessant.
104pOndersteun beide delen van de bewering door:
− aan te tonen dat het verslag een eenzijdig beeld geeft van de
gebeurtenissen, waarbij je je antwoord ondersteunt met een verwijzing
naar de bron en
− uit te leggen welke boodschap het bestuur met dit verslag kan
overbrengen.
Gebruik bron 5.
Stel: je doet onderzoek naar de discussie in de Republiek over een
staatsvorm en je vindt deze bron. Je concludeert dat de auteur het niet
eens zal zijn geweest met een onderdeel van de politieke koers van de
opstandige gewesten op dat moment.
112pLeg die conclusie uit.
Twee opvattingen over slavernij in de Republiek:
1 Tussen 1596 en 1609 verschenen in de Republiek twaalf edities van
het boek Spiegel der Spaensche Tyrannye gheschiet in West-Indien
waarin de slavernij in de Spaanse koloniën in Amerika scherp werd
veroordeeld.
2 Tussen 1640 en 1660 verschenen er verschillende publicaties van
predikanten waarin beweerd werd dat slavernij onder bepaalde
omstandigheden was toegestaan.
122pVerklaar het verschil in opvatting over slavernij vanuit de omstandigheden
waarin de Republiek op dat moment verkeerde.
Een bewering:
De verlichte opvatting over de invloed van God op het dagelijks leven
tastte de legitimatie van het absolutisme aan.
133pOndersteun deze bewering door:
− aan te geven waarmee de absolute vorsten hun positie legitimeerden
en
− uit te leggen waardoor de pas ontdekte natuurwetten deze legitimatie
konden ondermijnen.
Gebruik bron 6.
Betje Wolff beschrijft in haar boek een opvatting over de betekenis van de
vrouw als moeder en opvoedster. Op grond van dit bronfragment kom je
tot de conclusie dat Betje Wolff behoort tot de gematigde stroming van de
Verlichting.
144pOndersteun deze conclusie door uit te leggen:
− met een gegeven uit de bron op welk verlicht denkbeeld Betje Wolff
zich baseert en
− dat uit de bron blijkt dat Betje Wolff tot de gematigde stroming van de
Verlichting behoort.
Een geschiedenis:
De Britse journalist en politiek denker Thomas Paine had met zijn boek
The Rights of Man (1791-1792) veel invloed. Het boek is een pleidooi
voor een samenleving waarin de natuurlijke rechten van de mens
gerespecteerd worden, erfelijke bestuursfuncties zijn afgeschaft en de
staat zorgt voor het welzijn van de armen.
Hij vertrok in 1792 naar Frankrijk en kreeg daar hetzelfde jaar het
ereburgerschap en hij werd afgevaardigde in de Nationale Conventie (die
een nieuwe grondwet moest opstellen). Nadat Paine tevergeefs ervoor
pleitte om het leven van de voormalige koning Lodewijk XVI te sparen en
hem te verbannen, werd hij in 1793 gearresteerd en gevangen gezet.
152pVerklaar het verschil in waardering voor Thomas Paine vanuit de politieke
ontwikkeling in Frankrijk op beide momenten.
opgave 6Moderne tijd
Zowel in 1848 als in 1917 voerden kandidaten voor de Tweede Kamer in
Nederland verkiezingscampagnes.
1 In 1848 bestond de campagne vooral uit het plaatsen van een
advertentie met de naam van de kandidaat en het houden van een
redevoering op een kleine, besloten bijeenkomst.
2 In 1917 lag bij de campagne de nadruk op het verspreiden van een
grote hoeveelheid pamfletten, het organiseren van vrij toegankelijke
bijeenkomsten en grote publieke evenementen zoals parades.
162pNoem een negentiende-eeuwse politieke ontwikkeling en verklaar
daarmee het verschil tussen beide manieren van campagnevoeren.
Gebruik bron 7.
Bismarck weerlegt met deze toespraak kritiek op zijn alliantiepolitiek.
174pLeg uit, telkens met een verwijzing naar de bron:
− welke kritiek op zijn alliantiepolitiek Bismarck weerlegt en
− welke waarschuwing Bismarck geeft voor het breken met de
alliantiepolitiek.
Vanaf zijn installatie in 1933 hield de Amerikaanse president Roosevelt
regelmatig radiotoespraken, die hij fireside chats ('praatjes bij het
haardvuur') noemde.
Hierbij past de volgende bewering:
Deze toespraken gebruikte Roosevelt om de Amerikaanse bevolking uit te
leggen waarom het regeringsbeleid nodig was om de grote problemen aan
te pakken die in die tijd speelden.
184pOndersteun deze bewering voor de jaren dertig en voor de jaren veertig,
telkens met behulp van een gebeurtenis uit die tijd.
De nationaalsocialisten in Duitsland noemden hun bewind het 'Derde
Rijk'.
Een bewering:
Zij wilden daarmee enerzijds continuïteit met het 'Tweede Rijk' van
Wilhelm II benadrukken en anderzijds zich afzetten tegen de Republiek
van Weimar.
192pLeg de bewering uit.
Stalin kon de snelle opmars van het Duitse leger in de Sovjet-Unie alleen
stoppen door de bevolking aan te sporen in een 'Grote Vaderlandse
Oorlog' het land te verdedigen.
202pLeg uit dat deze aansporing een breuk vormde met de communistische
ideologie.
Gebruik bron 8.
Na de Slag bij Stalingrad wordt in 1943 het bevel gegeven de Atlantikwall
te versterken met hindernissen en mijnenvelden op de stranden.
212pLeg uit welke propagandaboodschap de Duitse bezetter met dit affiche wil
overbrengen in Nederland.
Gebruik bron 9.
Een interpretatie:
Deze prent in het blad Eulenspiegel ondersteunt het beeld van West-
Duitsland als vijand dat in de DDR bestaat.
224pLicht de interpretatie toe door telkens met een verwijzing naar de bron
aan te geven:
− wat in de prent wordt weergegeven over de aantrekkingskracht van
West-Duitsland en
− welke waarschuwing aan de bevolking van de DDR de prent bevat.
In 1986 werd in Berlijn een militaire parade gehouden voor Oost-Duitse
politici ter viering van het 25-jarig bestaan van de Muur. Het motto van het
jubileum luidde: ''1961-1986, 25 jaar antifascistische beschermingsmuur".
Als verklaring voor het motto doet een historicus twee beweringen:
1 Dit motto kan worden verklaard door eerdere ervaringen van de Duitse
communisten.
2 Dit motto werd door de Oost-Duitse regering gekozen om de 'ware'
reden voor de bouw van de Muur te verbergen.
232pOndersteun elke bewering met een historisch argument.
Gebruik bron 10.
Deze foto wordt in de illegale Tsjecho-Slowaakse krant Smena
gepubliceerd en naar het Westen gesmokkeld.
Er wordt op twee manieren op de foto gereageerd:
1 De Sovjetregering verbiedt verdere publicatie van de foto, omdat de
foto in strijd is met de communistische ideologie.
2 In het Westen wordt de foto veelvuldig gepubliceerd, maar de
verontwaardiging die de publicatie oproept, leidt niet tot militair
ingrijpen.
244pLeg voor elk van beide reacties uit waardoor de foto past bij het gevoerde
politieke beleid.
Gebruik bron 11.
Met deze bron kun je twee kenmerkende aspecten van de tweede helft
van de twintigste eeuw illustreren.
252pNoem die twee kenmerkende aspecten en geef telkens aan waardoor de
bron dit aspect illustreert.
In 1974 werd de Meld- en Regelkamer opgericht (M.E.R.K.), een
actiegroep die zich richtte tegen vrouwendiscriminatie in de media en in
de reclame.
De oprichting van M.E.R.K. kan in verband gebracht worden met twee
sociaal-culturele ontwikkelingen in Nederland na de Tweede
Wereldoorlog.
262pGeef aan welke twee sociaal-culturele ontwikkelingen dit zijn.
Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
