opgave 1Door de tijd heen
De volgende denkbeelden over Spanje staan in willekeurige volgorde:
1 In de werken van 'de Tachtigers', een Nederlandse literaire stroming,
werd Spanje genoemd als een land waarin socialistische
toekomstverwachtingen verkend konden worden.
2 In zijn boek Wealth of Nations beweerde Adam Smith dat Spanje het
armste land in Europa was, waarbij zelfs de Spaanse koloniën armer
waren dan die van andere Europese landen.
3 Na de verovering van Spanje gaf Napoleon de opdracht om teksten te
verzamelen waarin het culturele verval en de decadentie van de
Spanjaarden tot uiting kwamen.
4 Ten tijde van de kruistochten werd in Europa beweerd dat koningen in
Spanje streden voor behoud van het ware geloof.
5 Tijdens de strijd tegen de troepen van de Habsburgers werden in het
gewest Holland geschriften verspreid waarin de Spanjaarden werden
neergezet als een bloeddorstig, onbetrouwbaar en hebzuchtig volk.
6 Toen de Spaanse ontdekkingsreizigers Midden-Amerika veroverden,
vergeleken de daar wonende Azteken de Spanjaarden met
uitgehongerde zwijnen op jacht naar goud.
12pZet deze denkbeelden over Spanje in de juiste chronologische volgorde,
van vroeger naar later. Noteer alleen de nummers.
opgave 3De middeleeuwen
Twee gegevens over het ontstaan van gilden in West-Europa:
1 De eerste gilden die ontstonden in de tiende eeuw waren
koopmansgilden, waarin kooplieden die rondreisden tussen
jaarmarkten en lokale markten, zich organiseerden.
2 Rond de twaalfde eeuw ontstonden er in steden ambachtsgilden, die
in een machtsstrijd kwamen met de rondreizende kooplieden.
43pVerklaar de gegevens door aan te geven:
− dat de vorming van gilden in West-Europa niet mogelijk was door de
economische toestand in de vroege middeleeuwen, en
− dat de kooplieden zich in de tiende eeuw genoodzaakt voelden om
zich te verenigen in een gilde door de bestaande feodale samenleving
in West-Europa, en ten slotte
− dat de machtsstrijd tussen de kooplieden en de ambachtslieden mede
werd veroorzaakt door de toenemende zelfstandigheid van steden.
Gebruik bron 2.
De vijf mannen worden veroordeeld op grond van wetten die het
stadsbestuur kort daarvoor heeft aangenomen.
53pGeef aan:
− bij welke ontwikkeling in de verhouding tussen burgers en het
stadsbestuur de veroordeling van de mannen past, en
− dat de leden van het stadsbestuur een politiek en een economisch
motief hebben voor het aannemen van wetten die leiden tot deze
veroordelingen.
Enkele gegevens over het stichten van het St. Elisabethgasthuis in
Leiden:
1 In 1428 kochten de welgestelde Leidse burgers Jan Dirc Coenenzoon
en zijn vrouw Katrijn Willem Tedensdochter een woonhuis en lieten
dat verbouwen tot gasthuis voor de verpleging van zieke arme
vrouwen.
2 Jan en Katrijn bepaalden dat het gasthuis werd beheerd door leden
van het stadsbestuur en door vertegenwoordigers van het
St. Margarethaklooster.
3 Het stadsbestuur van Leiden gaf het gasthuis verschillende rechten,
zoals het mogen ontvangen van inkomsten uit testamenten en
vrijstelling van belastingen.
Met deze gegevens kun je aantonen dat in de late middeleeuwen:
− een verandering plaatsvond op het gebied van zorg en
− het stadsbestuur in Leiden handelde vanuit het uitgangspunt van
bonum commune.
62pToon beide aan, waarbij je je antwoord ondersteunt met telkens een ander
gegeven.
opgave 4Vroegmoderne tijd
Gebruik bron 3.
Historici beweren dat dit schilderij waarschijnlijk in opdracht van een
handelaar in Brugge werd gemaakt om een boodschap over de stad over
te brengen.
73pLicht deze bewering toe door:
− uit te leggen welke boodschap de handelaar wil laten overbrengen
over de stad Brugge, waarbij je je antwoord ondersteunt met een
verwijzing naar de bron en
− zonder bron aan te geven welke economische ontwikkeling in die tijd
deze boodschap noodzakelijk maakte.
Het schilderij De zeven wonderen van Brugge (zie bron 3) sloot aan bij
het thema van de 'zeven wonderen van de oudheid', waarmee topstukken
uit de oudheid werden aangeduid.
82pLeg uit dat de zestiende-eeuwse schilder ervan uitging dat het schilderij
juist door dit thema aandacht zou trekken.
Gebruik bron 4.
In de zeventiende eeuw mogen kooplieden uit de Republiek zich van het
bestuur in Japan alleen vestigen op het afgeschermde eiland Deshima.
De Hollanders leggen zich neer bij deze bepaling.
94pLeg dit uit door:
− met bron te verklaren dat het Japanse bestuur bepaalt dat Hollanders
zich alleen op Deshima mogen vestigen, en
− zonder bron te verklaren waardoor de Hollanders zich neerleggen bij
deze bepaling, waarbij je het antwoord ondersteunt met een
kenmerkend aspect uit de zeventiende eeuw.
In de stad Leiden bepaalde het stadsbestuur in 1702 dat de bestuurlijke
functies moesten worden toegewezen aan 'diegenen van wie voorouders
een aanzienlijke positie in het bestuur hebben gehad'.
102pLeg uit dat een bepaling als deze in de Republiek leidde tot een toename
van de Oranjegezindheid onder het gemeen.
Gebruik bron 5.
Met deze rede wijst Lodewijk XV een standpunt van Montesquieu en een
standpunt van Rousseau af.
114pLeg dit voor beide standpunten apart uit, telkens met een andere
verwijzing naar de bron.
De politicus en filosoof Edmund Burke pleitte in 1775 in het Britse
parlement ervoor om de koloniën in Amerika inspraak te geven. Hij zei:
"Zelfs als de kolonisten bij hun vertrek vanuit Engeland afstand zouden
hebben gedaan van hun rechten en elk vrijheidsbeginsel hadden
afgezworen, dan zou ik mij toch verplicht voelen die twee miljoen mensen
in Amerika te regeren op basis van vrijheid!"
122pLeg uit op welk uitgangspunt van natuurrechten Burke deze uitspraak
baseerde.
De revolutionair Jacques Roux zei in 1793 in de Parijse Gemeenteraad:
"Wat heeft de Vrijheid te betekenen, wanneer de ene klasse van mensen
de andere kan uithongeren? En wat blijft er over van de Gelijkheid,
wanneer de rijke, vanuit zijn monopoliepositie, het recht van leven en
dood kan uitoefenen over zijn broeders?"
132pToon aan:
− dat volgens Roux de Franse Revolutie nog niet was voltooid, en
− dat Roux een risico nam met deze uitspraak op dat moment.
opgave 5Moderne tijd
Enkele gegevens uit het leven van de Nederlandse politicus
Johan Rudolf Thorbecke (1798-1872):
1 In 1825 sprak Thorbecke in een rede zijn ongerustheid uit over de
groeiende ongelijkheid onder fabrieksarbeiders.
2 In 1848 schreef Thorbecke een herziening van de grondwet voor
Nederland, waarna Nederland een parlementaire democratie werd en
de leden van het parlement door middel van censuskiesrecht werden
verkozen.
3 In 1863 stemde de Tweede Kamer bij wet in met het besluit van het
kabinet-Thorbecke om het Noordzeekanaal en de Rotterdamse
Waterweg te laten graven.
4 In 1871 regelde Thorbecke de toelating van Aletta Jacobs als eerste
vrouwelijke student aan een universiteit.
144pToon aan, telkens met een verwijzing naar een ander gegeven, dat
Thorbecke:
− een politieke ontwikkeling stimuleerde, waarbij je je antwoord
ondersteunt met een passend kenmerkend aspect, en
− een economische ontwikkeling stimuleerde, waarbij je je antwoord
ondersteunt met een passend kenmerkend aspect.
Let op: je mag een kenmerkend aspect maar één keer gebruiken.
Let op: je mag een gegeven maar één keer gebruiken.
Gebruik bron 6.
De Italiaanse overheid geeft de opdracht om alle exemplaren van
Lotta di classe in beslag te nemen en onderzoek te doen naar Longoni.
153pLicht beide opdrachten van de overheid toe door:
− uit te leggen welke politieke boodschap Longoni weergeeft, waarbij je
je antwoord ondersteunt met een verwijzing naar de bron, en
− een politieke verklaring te geven voor het onderzoek naar Longoni.
Gebruik bron 7.
Henri Mouhot geeft een van de eerste beschrijvingen van de ruïnes van
het veertiende-eeuwse Cambodjaanse tempelcomplex Angkor Wat.
162pVerklaar dat het boek van Mouhot:
− in de negentiende eeuw volgens Franse lezers het belang van het
modern imperialisme benadrukt, en
− in de twintigste eeuw voor Cambodjaanse lezers een stimulans vormt
voor verzet tegen het westers imperialisme.
Gebruik bron 8.
Deze prent wordt in grote aantallen in Japan verspreid.
173pVerklaar deze verspreiding door:
− uit te leggen welke boodschap de prent moet overbrengen, waarbij je
je antwoord ondersteunt met een verwijzing naar de prent, en
− met een gebeurtenis in China in die tijd te verklaren dat deze
boodschap in Japan belangrijk wordt gevonden.
De volgende vrouwen, die een rol speelden in de Chinese geschiedenis,
staan in willekeurige volgorde:
1 Chen Muhua was voorzitster van de commissie die moest toezien op
de naleving van de eenkindpolitiek, waarmee de Communistische
Partij de Vier Moderniseringen wilde ondersteunen.
2 De verantwoording voor de zuivering van de Communistische Partij
tijdens de Culturele Revolutie lag bij Jiang Qing, de derde vrouw van
Mao.
3 In naam van keizer Puyi ondertekende keizerin-weduwe Longyu de
abdicatie, waarmee een einde kwam aan de Qing-dynastie.
4 Keizerin-weduwe Cixi steunde de Bokseropstand in de hoop dat er
een einde zou komen aan de westerse invloeden in China.
5 Na de moord op haar man leidde Su Sanniang een rebellenleger van
2000 soldaten en sloot zich hiermee aan bij de Taipingopstand.
6 Xie Qunying sloot zich als een van de eerste vrouwelijke soldaten aan
bij het nationale revolutionaire leger om deel te nemen aan de
Noordelijke Veldtocht.
182pZet deze vrouwen in de juiste chronologische volgorde, van vroeger naar
later. Noteer alleen de nummers.
De Engelse politicus Winston Churchill schreef in 1938 tijdens de
onderhandelingen van de Conferentie van München:
"Ik heb het gevoel dat we voor schaamte zullen kiezen en dan iets later in
nog ongunstiger termen dan nu oorlog zullen krijgen".
194pLeg deze uitspraak van Churchill uit door:
− de kern van de Britse politiek tijdens de Conferentie van München te
noemen, en
− daarmee de uitspraak over schaamte van Churchill te verklaren, en
− de redenering van Churchill uit te leggen dat de Britse politiek zal
leiden tot oorlog 'in nog ongunstiger termen'.
Gebruik bron 9.
Wilm Hosenfeld zendt in 1944 zijn dagboek naar zijn vrouw in Duitsland
via de post van de Duitse Wehrmacht (legerafdeling). Volgens historici
brengt hij daarmee zichzelf in gevaar.
204pVerklaar deze visie door uit te leggen:
− dat Wilm Hosenfeld met de beschrijving het totalitaire karakter van het
nationaalsocialisme afkeurt.
− waardoor Wilm Hosenfeld gevaar loopt door het dagboek te
versturen.
Gebruik bron 10.
Messerschmitt maakt na de Tweede Wereldoorlog een succesvolle
doorstart in de BRD en specialiseert zich in de productie van betaalbare
auto's en naaimachines. Aanvankelijk wordt hier positief op gereageerd,
maar de doorstart van bedrijven als Messerschmitt draagt in de jaren
1970 bij aan de opkomst van links terrorisme in West-Duitsland.
213pVerklaar beide reacties door:
− zonder bron aan te geven bij welke economische ontwikkeling in de
BRD in de jaren na 1945 de doorstart past, en
− met bron te beredeneren waardoor de doorstart van bedrijven als
Messerschmitt bijdraagt aan de opkomst van links terrorisme in de
jaren 1970.
In 1945 werden de Verenigde Naties opgericht. In november 1949 eiste
Mao de zetel van China hierin op voor de Volksrepubliek, maar deze eis
werd met een ruime meerderheid verworpen door verschillende landen,
waaronder de Verenigde Staten.
223pLicht deze gebeurtenis toe door:
− aan te geven welke boodschap Mao met zijn eis wilde overbrengen
aan Chiang Kaishek en
− de beslissing van de Verenigde Staten om deze eis te verwerpen uit te
leggen, waarbij je je antwoord ondersteunt met een kenmerkend
aspect van de twintigste eeuw.
Gebruik bron 11.
Een bewering:
Het Indische restaurant Bali gebruikt met deze kaart het koloniale
verleden van Nederland om reclame te maken.
232pLeg deze bewering uit.
Gebruik bron 12.
Stel: Je doet onderzoek naar de communistische invloedssfeer in de
tweede helft van de jaren 1960 en je hebt twee onderzoeksgebieden:
1 de verhouding tussen China en de Sovjet-Unie.
2 de positie van China in de communistische invloedssfeer.
244pLeg uit dat je de bron meer betrouwbaar vindt voor het eerste
onderzoeksgebied en minder betrouwbaar voor het tweede
onderzoeksgebied.
Gebruik bron 13.
De demonstranten twijfelen over hun actie.
252pLicht deze twijfel toe door:
− zonder bron aan te geven wat de protestbeweging in 1989 wilde
bereiken in de DDR en
− met bron aan te geven welke voorspelling de demonstranten
uitspraken door op dat moment te verwijzen naar 'een Chinese
oplossing'.
Een gegeven:
In 1995 stelden enkele Kamerleden van de Tweede Kamer voor om een
nieuw artikel aan de grondwet toe te voegen, waardoor de overheid de
taak kreeg het gebruik van de Nederlandse taal te bevorderen.
262pBeredeneer waardoor de Kamerleden dit artikel noodzakelijk vonden,
waarbij je je antwoord ondersteunt met een kenmerkend aspect.
Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
