opgave 1Door de tijd heen
De volgende historische gebeurtenissen waarbij schepen een belangrijke
rol hebben gespeeld, staan in willekeurige volgorde:
1 Aan boord van de Amerikaanse zware kruiser USS Augusta legden
Roosevelt en Churchill in het Atlantic Charter hun afspraken vast voor
de wereld na het verslaan van de nazi's.
2 Als onderdeel van zijn Weltpolitik stuurde Wilhelm II de kanonneerboot
SMS Panther naar Agadir om Frankrijk dwars te zitten.
3 De driemaster HMS Victory van admiraal Horatio Nelson was het
Britse vlaggenschip in de slag bij Trafalgar tegen de vloot van
Napoleon.
4 De kraak Santa Maria en de karvelen Pinta en Niña waren de eerste
zeilschepen die vanuit Spanje Amerika bereikten.
5 Het eerste stoomschip dat een lijndienst onderhield over de
Atlantische Oceaan was de raderboot SS Great Western van de Brit
Isambard Kingdom Brunel, een van de grootste ingenieurs van de
Industriële Revolutie.
6 Met het schip Argo ging Jason volgens de Griekse mythe op zoek naar
het gulden vlies om de macht over zijn stadstaat te verkrijgen.
12pZet deze gebeurtenissen in de juiste chronologische volgorde, van
vroeger naar later. Noteer alleen de nummers.
opgave 2Prehistorie en oudheid
In 2015 vonden archeologen in het Overijsselse Dalfsen een prehistorisch
grafveld van 120 graven. In elk van de graven lagen een of meerdere
versierde aardewerken bekers. Daarnaast bevatten de graven stenen
bijlen, vuurstenen pijlpunten en barnstenen kettingen.
Uit deze vondsten trek je twee conclusies over de prehistorische
bewoners van Dalfsen:
1 Deze bewoners vormden een boerensamenleving.
2 Zij geloofden in een leven na de dood.
22pOndersteun beide conclusies telkens met een op de gevonden
voorwerpen gebaseerd argument.
Gebruik bron 1.
Een interpretatie:
Keizer Probus geeft in deze bron een eenzijdig beeld van zijn veldtocht in
Gallië.
33pLicht dit toe door:
− met een voorbeeld aan te geven waaruit die eenzijdigheid blijkt, en
− een politieke reden te geven voor die eenzijdigheid, en
− aan te geven met welke ontwikkeling uit die tijd het beeld dat Probus
oproept van de situatie aan de noordelijke grenzen van het Romeinse
Rijk wel overeenstemt.
opgave 4Vroegmoderne tijd
Vier gegevens over paus Julius II (1443-1513):
1 Paus Julius II gaf de kunstenaar Bramante opdracht een ontwerp te
maken voor de nieuwe Sint-Pietersbasiliek in Rome, waarbij voor de
koepel de Romeinse tempel het Pantheon als voorbeeld diende.
2 Paus Julius II vroeg de kunstenaar Michelangelo het plafond van de
Sixtijnse Kapel in het Pauselijk Paleis te schilderen. Om figuren
daarop levensecht te kunnen afbeelden, maakte Michelangelo
voorstudies waarbij hij de anatomie van het menselijk lichaam
bestudeerde.
3 Paus Julius II liet nieuwe bisdommen stichten op eilanden in het
Caraïbisch gebied (Midden-Amerika), twee op Hispaniola en een op
San Juan.
4 De geruchten dat Julius II zowel een minnares als verschillende
minnaars had, werden door theologen gebruikt om aan te tonen dat de
rooms-katholieke kerk zich niet hield aan de kerkelijke wetten.
Deze gegevens passen bij vier verschillende kenmerkende aspecten van
de zestiende eeuw.
64pToon dit voor elk gegeven aan.
Let op: je mag een kenmerkend aspect maar één keer gebruiken.
Gebruik bron 3.
Uit deze bron blijkt dat de ondertekenaars kritiek hebben op de manier
waarop de Nederlanden worden bestuurd.
73pLicht dit toe door:
− de kritiek te noemen die in de brief naar voren wordt gebracht, en
− uit de brief af te leiden dat de kritiek zich niet op Filips II zelf richt, en
− aannemelijk te maken dat de kritiek van Willem van Oranje en
Lamoraal van Egmont voortkomt uit hun positie.
Twee gebeurtenissen in Nijmegen:
1 In de zomer van 1566 nam het stadsbestuur van Nijmegen het besluit
een calvinistische predikant en zijn volgelingen vrij hun geloof te laten
uitoefenen in de stad.
2 Ruim een jaar later werd dit besluit onderzocht en werden de
Nijmeegse stadsbestuurders gedwongen af te treden.
Beide gebeurtenissen in Nijmegen kunnen worden verklaard vanuit
gebeurtenissen rondom het centrale bestuur in Brussel.
84pLeg uit:
− welke politieke gebeurtenis in 1566 leidde tot de eerste gebeurtenis in
Nijmegen en
− wat er een jaar later veranderd was waardoor de tweede gebeurtenis
in Nijmegen kon plaatsvinden.
Gebruik bron 4.
Stel: je doet onderzoek naar de oorlogvoering in de Nederlanden tijdens
de Opstand en je vindt deze bron. Op grond van de inhoud van de brief en
de achtergrond van de schrijver beschouw je deze bron als betrouwbaar.
92pLeg dit uit.
Gebruik bron 5.
Een interpretatie:
Het stadsbestuur van Antwerpen wil met de tegenstelling die is afgebeeld
in de bron een politiek verzoek overbrengen aan de Spaanse landvoogd.
102pLeg dit uit door aan te geven:
− welke tegenstelling in de bron zichtbaar is, en
− welk politiek verzoek het Antwerpse stadsbestuur daarmee wil
overbrengen.
Enkele gegevens over de Amsterdamse koopman Jan Six (1618-1700):
1 De grootouders van Jan Six waren protestantse immigranten die voor
de Spaanse soldaten uit de Zuidelijke Nederlanden gevlucht waren
naar Amsterdam.
2 Jan Six liet meerdere keren zijn portret schilderen, onder andere door
Rembrandt van Rijn.
3 Door zijn huwelijk met Margaretha Tulp in 1655 trad Jan Six toe tot de
kring van rijke burgers, die de belangrijkste bestuurslaag van de
Republiek vormden.
113pGeef, telkens met een argument, voor elk gegeven aan dat het gebruikt
kan worden om de bijzondere plaats te illustreren die de Republiek in
staatkundig opzicht innam in West-Europa.
In 1642 deed Arnout van Liebergen vanaf het Caraïbische eiland Curaçao
aan de bestuurders van de West-Indische Compagnie (WIC) het volgende
voorstel: slaafgemaakten zouden niet rechtstreeks naar de Nederlandse
plantages in Brazilië moeten worden vervoerd (wat gebruikelijk was),
maar eerst naar Curaçao worden gebracht. Daar zouden ze voor de
hoogste prijs kunnen worden verkocht, ook aan Spaanse
plantagehouders.
122pLicht het voorstel van Van Liebergen toe door aan te geven:
− dat het voorstel past bij het ontstaan van het handelskapitalisme, en
− dat het voorstel om handel te drijven met Spanje op dat moment
vooruitloopt op een latere politieke gebeurtenis.
Frederik II de Grote (1712-1786), koning van Pruisen, is door de eeuwen
heen telkens anders bekeken. Hieronder staan drie gegevens over de
beeldvorming over hem:
1 De filosoof Immanuel Kant beschouwde hem als de ware verlichte
heerser, vooral vanwege zijn religieuze tolerantie.
2 Propagandaminister Joseph Goebbels las Hitler aan het eind van de
Tweede Wereldoorlog voor uit brieven die door Frederik de Grote
waren geschreven na een door hem verloren veldslag.
3 De SED, de communistische partij in de DDR, besloot een standbeeld
van de 'feodale' Frederik de Grote in Berlijn te verwijderen, terwijl in
de BRD de 200e sterfdag van Frederik de Grote uitgebreid herdacht
werd.
133pLeg uit dat elk gegeven past bij de tijd waarin het speelt, door bij elk
gegeven:
− een passend kenmerkend aspect te noemen van die tijd, en
− aan te tonen dat het gegeven aansluit bij dit kenmerkend aspect.
Let op: je mag een kenmerkend aspect maar één keer gebruiken.
Twee gegevens over de in Frankrijk woonachtige filosoof Jean-Jacques
Rousseau (1712-1778):
1 In 1762 werd de eerste druk van zijn boek Du Contrat Social (Over het
sociaal contract) gepubliceerd in Amsterdam.
2 In 1790 werd een borstbeeld van Rousseau in de Nationale
Vergadering in Parijs geplaatst.
Voor elk gegeven geldt dat de plaats waar elke gebeurtenis plaatsvond
verklaard kan worden door:
− een opvatting van Rousseau, en
− de politieke situatie in Frankrijk van dat moment.
144pToon dit voor elk gegeven aan, telkens met een verwijzing naar een
verschillende opvatting van Rousseau.
opgave 5Door de tijd heen
De volgende reacties op ideeën en uitvindingen staan in willekeurige
volgorde:
1 Balthasar Bekker kreeg veel kritiek van predikanten toen hij tijdens de
wetenschappelijke revolutie beweerde dat kometen een
natuurverschijnsel waren en geen teken van God.
2 De Franse politicus Robespierre baseerde zich op het idee van de
'volkswil' om zijn politieke tegenstanders uit te schakelen, omdat die
vijanden van het volk zouden zijn.
3 Een nieuwe onbemande straaljager met de oorspronkelijke naam
Fieseler Fi 103 werd in opdracht van de Duitse minister Goebbels om
propagandaredenen omgedoopt tot Vergeltungswaffe 1
(vergeldingswapen 1) of V-1.
4 Het inzicht van de Duitse wetenschapper Fraas dat de natuur door de
mens onherstelbaar is veranderd, zag Karl Marx als een bevestiging
van zijn ideeën over het vernietigende effect van het kapitalisme.
5 Nadat een computerfabrikant bekend maakte een mobiele telefoon te
ontwikkelen waarmee je muziek kon afspelen en het internet op kon,
werd gedacht dat zo’n telefoon te duur zou zijn om een succes te
worden.
6 Toen de renaissance-wetenschapper Galilei stelde dat de aarde om
de zon draaide, strafte de rooms-katholieke kerk hem met levenslang
huisarrest en drie jaar boetepsalmen bidden.
152pZet deze reacties in de juiste chronologische volgorde, van vroeger naar
later. Noteer alleen de nummers.
opgave 6Moderne tijd
Met het Verdrag van Londen in 1839 werd de scheiding tussen Nederland
en België bekrachtigd. Enkele onderdelen uit dit verdrag zijn:
1 België moest neutraal blijven, en
2 Groot-Brittannië en Pruisen garandeerden de neutraliteit en veiligheid
van België.
Bij deze gegevens past de volgende bewering:
De internationale bemoeienis met de scheiding tussen Nederland en
België kwam voort uit het politieke doel van het Congres van Wenen in
1815.
162pOndersteun deze bewering.
Gebruik bron 6.
Een bewering:
De opvattingen van John Stuart Mill in deze bron kunnen door zowel
liberalen als socialisten gebruikt worden als argument in de politieke
tegenstelling die in deze tijd tussen hen speelde.
173pToon dit aan door:
− de politieke tegenstelling te noemen die in deze tijd speelde tussen
liberalen en socialisten, en
− een argument aan deze bron te ontlenen voor het liberale standpunt in
deze tegenstelling, en
− een argument aan deze bron te ontlenen voor het socialistische
standpunt in deze tegenstelling.
De directie van rubberfabriek Hevea, in de buurt van Arnhem, liet in 1916
voor haar arbeiders een wijk met 83 woningen bouwen met de naam
Heveadorp.
Twee gegevens over Heveadorp:
1 De woningen beschikten over moderne voorzieningen als waterleiding,
riolering en elektriciteit, die in die tijd ongebruikelijk waren voor
arbeiderswoningen.
2 De huizenblokken kregen namen zoals Java en Sumatra, naar
eilanden in de kolonie Nederlands-Indië, waar de rubber voor de
producten vandaan kwam.
Deze gegevens over Heveadorp kunnen gebruikt worden als illustratie
van het kenmerkend aspect 'de industriële revolutie' van de achttiende
eeuw, maar ook van twee kenmerkende aspecten van de negentiende
eeuw.
182pNoem bij elk gegeven een verschillend kenmerkend aspect van de
negentiende eeuw en geef aan waardoor dit past bij dit gegeven.
Gebruik bron 7.
In deze prent geeft de tekenaar een visie weer op de buitenlandse politiek
van keizer Wilhelm II.
192pLeg met een verwijzing naar de prent uit welke visie de tekenaar
weergeeft.
Op 18 juni 1916 organiseerde de Vereniging voor Vrouwenkiesrecht een
betoging in Amsterdam waaraan 18.000 mensen meededen. In de optocht
liepen twaalf vrouwen in het groen mee die de elf Nederlandse provincies
en de kolonie Nederlands-Indië voorstelden.
203pGeef aan:
− welke boodschap over hun aanhang de Vereniging voor
Vrouwenkiesrecht met de groep van twaalf vrouwen aan de
Nederlandse regering wilde overbrengen, en
− dat de betoging past bij twee kenmerkend aspecten van de moderne
tijd.
Gebruik bron 8.
De poster is een reactie van de nationaalsocialisten op een algemeen
spreekverbod dat Hitler is opgelegd omdat hij de mensen tot
gewelddadigheid zou oproepen. De poster past bij het gedachtegoed van
de nationaalsocialisten.
213pLeg dit uit door:
− aan de tekst twee kenmerken van het nationaalsocialisme te ontlenen,
en
− aan te geven waarom een spreekverbod juist bij Hitler als effectief
middel wordt beschouwd om hem onschadelijk te maken.
Gebruik bron 9.
Stel: je onderzoekt de vraag welk belang de nazi's hadden bij de
Rijksdagbrand en je vindt deze bron.
Je concludeert dat dit een bruikbare bron is voor de reactie van Hitler en
dat hieruit blijkt dat de Rijksdagbrand hem goed uitkomt.
223pOndersteun deze conclusie door:
− een argument voor de bruikbaarheid van deze bron te geven, en
− het nationaalsocialistisch uitgangspunt te noemen waarmee Hitler de
Rijksdagbrand verbindt, en
− zonder bron aan te geven waarvoor Hitler de Rijksdagbrand gebruikt.
Gebruik bron 10.
Een bewering:
Deze foto maakt onderdeel uit van de nazipropaganda in het bezette
Nederland.
234pOndersteun deze bewering door aan te geven:
− welke boodschap de Duitse bezetter wil overbrengen, en
− op welke twee manieren de Arbeidsdienst door deze boodschap wordt
ondersteund, en
− waardoor je twijfelt of de foto betrouwbare informatie bevat voor een
onderzoek naar de Arbeidsdienst in Nederland.
Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende
pagina.
In 1951 bepaalde de Nederlandse regering dat Westerbork een woonoord
werd voor Zuid-Molukkers die verbonden waren geweest aan het KNIL,
het Koninklijk Nederlands-Indisch Leger, dat het jaar daarvoor was
opgeheven.
242pVerklaar met een kenmerkend aspect uit de tweede helft van de twintigste
eeuw waarom de Nederlandse regering het KNIL had opgeheven.
In februari 1956 kondigde partijleider Chroesjtsjov op het congres van de
Communistische Partij van de Sovjet-Unie een nieuw buitenlands beleid
aan: de vreedzame co-existentie. In november vielen de troepen van het
Warschaupact Hongarije binnen om een einde te maken aan de regering
van de hervormer Imre Nagy. Het Westen reageerde hier militair niet op.
Er lijkt een tegenstelling te bestaan tussen het afkondigen van de
vreedzame co-existentie en de inval in Hongarije.
254pToon aan dat die tegenstelling er niet was door uit te leggen:
− welk verband er bestond tussen de vreedzame co-existentie en de
inval in Hongarije, en
− dat het Westerse beleid ten aanzien van het communisme een
verklaring geeft voor het feit dat het Westen niet militair reageerde.
In de tijd van de Vietnamoorlog was het een kwestie van perspectief of
deze oorlog een 'Koude Oorlogconflict' of een 'dekolonisatieconflict' werd
genoemd.
262pLeg uit dat de ideologische blokken in de Koude Oorlog elk een ander van
deze twee begrippen gebruikten om de Vietnamoorlog aan te duiden.
Gebruik bron 11.
Een interpretatie:
Deze poster illustreert de veranderde houding van de bevolking van de
westerse wereld ten aanzien van de wapenwedloop in de jaren 80.
274pOndersteun deze interpretatie door:
− aan te geven welke mening in de poster wordt weergegeven, en
− zonder bron de veranderde houding van de bevolking van de westerse
wereld ten aanzien van de wapenwedloop te noemen, en
− met twee verwijzingen naar de bron aan te geven dat deze poster die
verandering weergeeft.
Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
